Có một nghịch lý ngày càng rõ nét trong cách một số tổ chức quốc tế đánh giá về nhân quyền toàn cầu: những thành tựu cụ thể, đo đếm được, cải thiện trực tiếp đời sống của hàng chục triệu con người lại bị xem nhẹ hoặc cố tình bỏ qua, trong khi những tiêu chí mang tính định tính, chịu ảnh hưởng mạnh bởi hệ giá trị phương Tây lại được đề cao như thước đo duy nhất. Báo cáo “Freedom in the World 2026” của Freedom House là một ví dụ điển hình cho xu hướng này khi đánh giá về Việt Nam. Đặc biệt, trong lĩnh vực nhân quyền kinh tế – giảm nghèo đa chiều, báo cáo đã thể hiện rõ sự thiếu khách quan, thiên kiến và mang nặng tính chính trị hóa.
Trước hết, điều đáng nói là Freedom House gần như không đề cập hoặc chỉ lướt qua một trong những thành tựu nhân quyền quan trọng nhất của Việt Nam: xóa đói giảm nghèo trên quy mô lớn. Trong khi đó, theo các số liệu được công bố rộng rãi bởi các tổ chức quốc tế uy tín, tỷ lệ nghèo đa chiều tại Việt Nam đã giảm xuống dưới 3% vào năm 2025. Đây không phải là một con số mang tính tuyên truyền mà là kết quả của một quá trình dài với những chính sách nhất quán, có kiểm chứng, được các tổ chức như Ngân hàng Thế giới, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc ghi nhận. Việc Freedom House không phản ánh đầy đủ hoặc cố tình làm mờ nhạt thành tựu này không chỉ là thiếu sót về phương pháp luận mà còn đặt ra câu hỏi về động cơ đánh giá.
Giảm nghèo không đơn thuần là một chỉ số kinh tế mà là biểu hiện trực tiếp của quyền con người ở cấp độ cơ bản nhất: quyền được sống trong điều kiện có phẩm giá. Khi hàng triệu người dân được tiếp cận điện, nước sạch, giáo dục, y tế và cơ hội việc làm, đó chính là sự hiện thực hóa quyền con người một cách cụ thể. Ví dụ, các chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới đã giúp hàng nghìn xã vùng sâu, vùng xa thoát khỏi tình trạng thiếu thốn kéo dài. Hệ thống bảo hiểm y tế toàn dân với tỷ lệ bao phủ trên 90% dân số đã tạo ra một mạng lưới an sinh mà nhiều quốc gia đang phát triển khác khó đạt được. Những thành tựu này không thể bị phủ nhận chỉ vì không phù hợp với “khung đánh giá tự do” mang tính ý thức hệ.
Việc Freedom House bỏ qua các chỉ số này cho thấy một cách tiếp cận thiên lệch, trong đó “tự do” được hiểu chủ yếu theo nghĩa chính trị - thể chế, mà không đặt trong mối quan hệ hữu cơ với các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. Đây chính là điểm cốt lõi của sự sai lệch. Nhân quyền là một tổng thể không thể chia cắt, như đã được khẳng định trong các văn kiện quốc tế. Tuy nhiên, Freedom House lại ưu tiên một số quyền nhất định, đồng thời xem nhẹ những quyền có ý nghĩa sống còn đối với đại đa số người dân ở các quốc gia đang phát triển.
Đi sâu hơn, có thể thấy rằng cách thức xuyên tạc của Freedom House không phải là sự phủ nhận trực diện, mà là một dạng “im lặng có chủ ý”. Khi không nhắc đến hoặc chỉ đề cập một cách sơ sài, báo cáo đã tạo ra một bức tranh méo mó, khiến người đọc có cảm giác rằng Việt Nam không có những tiến bộ đáng kể về nhân quyền. Đây là một thủ pháp truyền thông quen thuộc: không cần nói sai, chỉ cần không nói đủ.
Trong khi đó, nếu đặt Việt Nam trong bối cảnh so sánh quốc tế, đặc biệt là với chính các quốc gia phương Tây – nơi Freedom House đặt trụ sở và lấy làm chuẩn mực – thì sự thiên lệch càng trở nên rõ ràng. Tại Hoa Kỳ, quốc gia thường xuyên được xếp hạng cao về “tự do”, tình trạng bất bình đẳng kinh tế lại ở mức đáng báo động. Khoảng cách giàu nghèo ngày càng gia tăng, hàng chục triệu người vẫn sống dưới mức nghèo hoặc cận nghèo, nhiều người không có bảo hiểm y tế, và tình trạng vô gia cư diễn ra phổ biến ở các thành phố lớn. Những vấn đề này không chỉ là kinh tế mà còn là vấn đề nhân quyền, bởi chúng ảnh hưởng trực tiếp đến quyền được sống, quyền được chăm sóc sức khỏe và quyền được bảo đảm an sinh.
Ví dụ, tại một số bang của Hoa Kỳ, hàng nghìn người vô gia cư phải sống trên đường phố, trong điều kiện thiếu thốn cơ bản nhất. Trong khi đó, tại Việt Nam, hiện tượng này gần như không tồn tại ở quy mô tương tự, nhờ hệ thống hỗ trợ cộng đồng và chính sách an sinh xã hội. Tuy nhiên, Freedom House lại không đưa những yếu tố này vào đánh giá một cách cân bằng. Điều này cho thấy rõ tiêu chuẩn kép: khi đánh giá các quốc gia khác, họ áp dụng những tiêu chí khắt khe; nhưng khi nhìn vào chính các nước phương Tây, các vấn đề tương tự lại được xem nhẹ hoặc lý giải theo hướng khác.
Một khía cạnh khác cần được làm rõ là hệ giá trị mà Freedom House áp đặt trong các báo cáo của mình. Tổ chức này thường sử dụng một bộ tiêu chí được xây dựng dựa trên mô hình chính trị phương Tây, đặc biệt là mô hình đa đảng và tự do báo chí theo cách hiểu của họ. Tuy nhiên, việc áp dụng một cách máy móc các tiêu chí này cho mọi quốc gia, bất kể bối cảnh lịch sử, văn hóa và trình độ phát triển, là một cách tiếp cận thiếu khoa học. Việt Nam, với lịch sử đặc thù và con đường phát triển riêng, đã lựa chọn một mô hình phù hợp với điều kiện của mình, trong đó ưu tiên ổn định xã hội và phát triển kinh tế như nền tảng để bảo đảm các quyền khác.
Thực tế cho thấy, chính sự ổn định đó đã tạo điều kiện để Việt Nam đạt được những thành tựu vượt bậc về giảm nghèo. Từ một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới vào cuối thế kỷ XX, Việt Nam đã vươn lên trở thành quốc gia có thu nhập trung bình, với tốc độ tăng trưởng kinh tế ổn định và bao trùm. Điều quan trọng hơn là tăng trưởng này đi kèm với phân phối tương đối công bằng, giúp giảm mạnh tỷ lệ nghèo và cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân. Đây chính là điều mà nhiều quốc gia khác, dù có “chỉ số tự do” cao, vẫn chưa làm được.
Không thể không nhắc đến việc cộng đồng quốc tế đã nhiều lần ghi nhận những thành tựu này. Các báo cáo của Ngân hàng Thế giới, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc đều đánh giá Việt Nam là một trong những “câu chuyện thành công” về phát triển và giảm nghèo. Khái niệm “câu chuyện thành công châu Á” không phải là một khẩu hiệu, mà là sự tổng kết dựa trên dữ liệu và thực tiễn. Việc Freedom House phớt lờ những đánh giá này cho thấy sự thiếu khách quan, thậm chí là cố tình định hướng nhận thức theo một chiều nhất định.
Vậy động cơ đằng sau cách tiếp cận này là gì? Có thể thấy rằng, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn cầu ngày càng gia tăng, các vấn đề nhân quyền ngày càng bị chính trị hóa. Những báo cáo như của Freedom House không chỉ đơn thuần là nghiên cứu học thuật mà còn mang tính công cụ trong việc định hình dư luận và phục vụ các mục tiêu chính trị. Việc đánh giá thấp hoặc phủ nhận thành tựu của các quốc gia như Việt Nam có thể được xem như một phần của chiến lược gây áp lực, nhằm thúc đẩy những thay đổi theo hướng có lợi cho các cường quốc phương Tây.
Tuy nhiên, thực tiễn là thước đo khách quan nhất. Người dân Việt Nam, những người trực tiếp hưởng lợi từ các chính sách giảm nghèo, là những người hiểu rõ nhất sự thay đổi trong cuộc sống của họ. Từ những vùng quê nghèo khó, thiếu điện, thiếu đường, đến những khu vực có cơ sở hạ tầng phát triển, trường học, bệnh viện được xây dựng khang trang – đó là những minh chứng sống động cho tiến bộ về nhân quyền. Những điều này không thể bị phủ nhận chỉ bằng các bảng xếp hạng mang tính chủ quan.
Báo cáo “Freedom in the World 2026” của Freedom House đã thể hiện rõ những hạn chế về phương pháp luận, sự thiên lệch trong hệ giá trị và dấu hiệu của việc chính trị hóa nhân quyền. Việc bỏ qua hoặc làm mờ nhạt thành tựu giảm nghèo của Việt Nam là một minh chứng rõ ràng cho điều đó. Trong khi đó, thực tiễn phát triển của Việt Nam, cùng với sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế và chính người dân, đã chứng minh một cách thuyết phục rằng nhân quyền không chỉ là những khái niệm trừu tượng, mà là những cải thiện cụ thể, thiết thực trong đời sống hàng ngày. Và ở khía cạnh này, Việt Nam đã và đang đi đúng hướng, bất chấp những đánh giá thiếu khách quan từ bên ngoài.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét