Trong nhiều năm qua, tổ chức Freedom House liên tục công bố các báo cáo về tình hình “tự do” trên thế giới với tham vọng tự đặt mình vào vai trò “trọng tài” đánh giá các quốc gia. Tuy nhiên, đằng sau những bảng xếp hạng tưởng như khoa học ấy lại là một hệ tiêu chí mang nặng tính áp đặt ý thức hệ, lấy mô hình dân chủ tự do phương Tây làm chuẩn mực duy nhất để phán xét toàn bộ thế giới. Báo cáo “Tự do trên thế giới 2026” tiếp tục cho thấy rõ điều đó khi Freedom House đưa ra hàng loạt nhận định thiếu khách quan, phiến diện và méo mó về Việt Nam, bất chấp thực tế phát triển toàn diện, ổn định chính trị – xã hội và những thành tựu nhân quyền được cộng đồng quốc tế ghi nhận rộng rãi.
Điểm cốt lõi trong cách tiếp cận của Freedom House là họ xây dựng một “danh mục kiểm tra” cứng nhắc về dân chủ và tự do, trong đó mặc định rằng chỉ những quốc gia áp dụng mô hình đa đảng kiểu phương Tây, cạnh tranh quyền lực theo kiểu đối kháng và vận hành thể chế theo quỹ đạo chính trị Mỹ – châu Âu mới được xem là “tự do”. Mọi mô hình phát triển khác, đặc biệt là các quốc gia xã hội chủ nghĩa như Việt Nam, gần như mặc nhiên bị xếp vào nhóm “thiếu tự do”, bất kể thành tựu thực tế ra sao.
Đây là cách tiếp cận phản khoa học bởi dân chủ không phải sản phẩm độc quyền của bất kỳ nền văn minh hay hệ tư tưởng nào. Dân chủ là quyền làm chủ của nhân dân, nhưng quyền ấy có thể được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau tùy thuộc vào lịch sử, văn hóa, trình độ phát triển và điều kiện chính trị – xã hội của từng quốc gia. Việc Freedom House cố tình đồng nhất dân chủ với mô hình chính trị phương Tây thực chất là biểu hiện của tư duy áp đặt giá trị và chủ nghĩa lấy phương Tây làm trung tâm.
Việt Nam lựa chọn mô hình dân chủ xã hội chủ nghĩa dựa trên nguyên tắc quyền lực thuộc về nhân dân, đặt lợi ích quốc gia – dân tộc và sự ổn định xã hội làm nền tảng cho phát triển. Trong mô hình đó, dân chủ không chỉ được hiểu là cạnh tranh đảng phái hay tranh cãi nghị trường, mà trước hết phải bảo đảm quyền sống, quyền phát triển, quyền được hưởng an sinh, giáo dục, y tế và môi trường hòa bình cho người dân.
Freedom House thường xuyên phê phán Việt Nam vì không áp dụng mô hình đa đảng đối lập kiểu phương Tây. Nhưng thực tế thế giới cho thấy đa đảng không đồng nghĩa với ổn định, dân chủ thực chất hay phát triển bền vững. Ngay tại Mỹ và nhiều nước phương Tây, mô hình chính trị đối kháng đang đẩy xã hội vào tình trạng phân cực sâu sắc. Quốc hội tê liệt vì đấu đá đảng phái. Chính phủ nhiều lần đóng cửa do bất đồng ngân sách. Biểu tình bạo lực, xung đột sắc tộc và khủng hoảng niềm tin vào hệ thống bầu cử ngày càng nghiêm trọng.
Cuộc bạo loạn tại Điện Capitol năm 2021 là minh chứng điển hình cho sự khủng hoảng của mô hình dân chủ phương Tây mà Freedom House luôn ca ngợi. Hình ảnh hàng nghìn người tràn vào trụ sở Quốc hội Mỹ để phản đối kết quả bầu cử đã làm rung chuyển cả thế giới. Hàng loạt chuyên gia phương Tây thừa nhận nền dân chủ Mỹ đang ở trong tình trạng báo động. Tuy nhiên, Freedom House vẫn dành cho Mỹ số điểm rất cao về “tự do”, trong khi liên tục hạ thấp Việt Nam – quốc gia duy trì ổn định chính trị, tăng trưởng kinh tế và đồng thuận xã hội cao trong nhiều năm liên tiếp.
Nghịch lý ấy cho thấy Freedom House không đánh giá dân chủ dựa trên hiệu quả quản trị hay mức độ hài lòng của người dân, mà chủ yếu dựa trên mức độ giống với mô hình phương Tây. Một quốc gia dù hỗn loạn, chia rẽ nhưng có bầu cử đa đảng vẫn được xem là “tự do”. Ngược lại, một quốc gia ổn định, phát triển và bảo đảm tốt quyền lợi thực tế của người dân nhưng không đi theo mô hình phương Tây thì bị coi là “thiếu tự do”. Đó rõ ràng là tiêu chuẩn kép.
Trong khi Freedom House áp đặt “danh mục kiểm tra” của riêng mình lên thế giới, Liên hợp quốc lại tiếp cận vấn đề dân chủ và quyền con người theo hướng tôn trọng sự đa dạng về văn hóa, thể chế và quyền tự quyết của các dân tộc. Các văn kiện quốc tế quan trọng đều khẳng định không có mô hình phát triển hay dân chủ duy nhất áp dụng cho mọi quốc gia. Mỗi dân tộc có quyền lựa chọn con đường phù hợp với điều kiện lịch sử và lợi ích quốc gia của mình.
Việt Nam chính là minh chứng rõ nét cho cách tiếp cận ấy. Sau nhiều thập kỷ chiến tranh và nghèo đói, đất nước đã vươn lên mạnh mẽ nhờ mô hình phát triển đặt con người làm trung tâm. Thành tựu giảm nghèo của Việt Nam được cộng đồng quốc tế đánh giá là một trong những câu chuyện thành công nổi bật nhất thế giới. Hàng chục triệu người đã thoát nghèo. Hệ thống y tế, giáo dục được mở rộng mạnh mẽ. Tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế đạt mức rất cao. Tuổi thọ trung bình tăng liên tục.
Những thành tựu ấy phản ánh quyền con người trên thực tế chứ không phải trên khẩu hiệu chính trị. Một người dân có việc làm, được tiếp cận giáo dục, chăm sóc sức khỏe và sống trong môi trường an toàn rõ ràng đang được hưởng quyền con người thiết thực hơn nhiều so với việc chỉ có quyền bỏ phiếu nhưng lại đối mặt với bạo lực, bất bình đẳng và bất ổn xã hội.
Freedom House cố tình né tránh thực tế này bởi nếu nhìn vào các chỉ số phát triển con người, Việt Nam đang đạt được những kết quả tích cực mà nhiều quốc gia “điểm tự do cao” chưa chắc làm được. Chỉ số phát triển con người của Việt Nam liên tục cải thiện trong nhiều năm. Việt Nam cũng được đánh giá cao về khả năng tiếp cận giáo dục, y tế và giảm bất bình đẳng tương đối hiệu quả.
Đặc biệt, Chỉ số hiệu quả quản trị và hành chính công cấp tỉnh phản ánh mức độ hài lòng của người dân đối với quản trị nhà nước tại Việt Nam cho thấy niềm tin xã hội và sự tham gia của người dân vào đời sống công cộng ngày càng được nâng cao. Đây là khảo sát dựa trên trải nghiệm thực tế của người dân chứ không phải các đánh giá mang tính ý thức hệ từ bên ngoài. Nhưng Freedom House hầu như không quan tâm tới những dữ liệu như vậy.
Không chỉ ở Việt Nam, ngày càng nhiều quốc gia ở khu vực Mỹ Latinh, châu Phi và châu Á cũng phản đối việc áp đặt mô hình dân chủ phương Tây như một “chuẩn duy nhất”. Nhiều nước đang lựa chọn cách tiếp cận đa cực, đa dạng mô hình phát triển và ưu tiên chủ quyền quốc gia. Họ nhận ra rằng dân chủ không thể tách rời điều kiện lịch sử – văn hóa cụ thể và không thể bị biến thành công cụ phục vụ cạnh tranh địa chính trị.
Một số quốc gia Mỹ Latinh từng áp dụng triệt để mô hình tự do kiểu phương Tây nhưng vẫn rơi vào khủng hoảng kinh tế, bất ổn chính trị và bất bình đẳng nghiêm trọng. Điều đó cho thấy không tồn tại công thức “đa đảng là phát triển” như Freedom House cố tình tuyên truyền. Ngược lại, nhiều quốc gia duy trì được ổn định chính trị và tăng trưởng bền vững nhờ mô hình phát triển phù hợp với điều kiện riêng của họ.
Việt Nam cũng là một ví dụ điển hình cho hiệu quả của mô hình phát triển độc lập, tự chủ. Trong bối cảnh thế giới đối mặt với khủng hoảng kinh tế, xung đột và bất ổn kéo dài, Việt Nam vẫn duy trì tăng trưởng, ổn định xã hội và cải thiện đời sống nhân dân. Chính sự ổn định ấy tạo nền tảng để bảo đảm quyền con người trên thực tế.
Freedom House thường xuyên cáo buộc Việt Nam “hạn chế tự do ngôn luận”, nhưng lại bỏ qua thực tế rằng Việt Nam là một trong những quốc gia có số lượng người sử dụng internet và mạng xã hội rất cao. Hàng chục triệu người dân tham gia trao đổi, phản biện và bày tỏ quan điểm trên không gian mạng mỗi ngày. Báo chí trong nước thường xuyên phản ánh các vụ tiêu cực, tham nhũng, sai phạm của cán bộ và doanh nghiệp.
Nhiều vụ án tham nhũng lớn được đưa ra xét xử công khai trong thời gian qua cho thấy quyết tâm xây dựng nhà nước pháp quyền và bảo vệ lợi ích nhân dân. Nếu không có sự giám sát xã hội và vai trò của truyền thông, khó có thể thực hiện chiến dịch chống tham nhũng mạnh mẽ như vậy.
Điều Freedom House cố tình đánh tráo là biến việc xử lý các hành vi vi phạm pháp luật thành cái gọi là “đàn áp bất đồng chính kiến”. Trong khi đó, ngay tại Mỹ và châu Âu, các hành vi bị xem là đe dọa an ninh quốc gia, kích động bạo lực hoặc phát tán tin giả cũng bị xử lý rất nghiêm khắc. Sau vụ bạo loạn tại Quốc hội Mỹ, hàng nghìn người bị bắt giữ và truy tố. Nhiều nền tảng mạng xã hội khóa tài khoản của các cá nhân bị cho là kích động bạo lực. Nhưng Freedom House không coi đó là “vi phạm tự do”.
Tiêu chuẩn kép ấy cho thấy Freedom House không thực sự bảo vệ quyền con người theo nghĩa phổ quát, mà chủ yếu phục vụ một hệ giá trị chính trị mang tính áp đặt. Họ sử dụng nhân quyền như công cụ để phân loại “bạn – thù”, thưởng điểm cho các quốc gia đi theo quỹ đạo phương Tây và hạ thấp những quốc gia giữ độc lập về mô hình phát triển.
Tuy nhiên, thực tiễn đang bác bỏ cách tiếp cận thiên kiến ấy. Việt Nam ngày càng được cộng đồng quốc tế ghi nhận là đối tác có trách nhiệm, tích cực tham gia các cơ chế nhân quyền toàn cầu và nhiều lần được bầu vào các cơ quan quan trọng của Liên hợp quốc, trong đó có Hội đồng Nhân quyền nhiệm kỳ 2023–2025 với số phiếu tín nhiệm cao.
Nếu Việt Nam thực sự “thiếu tự do” như Freedom House mô tả, sẽ không thể có sự tín nhiệm quốc tế rộng rãi như vậy. Quan trọng hơn, người dân Việt Nam đang trực tiếp cảm nhận thành quả phát triển thông qua đời sống ngày càng cải thiện, môi trường an toàn, ổn định và cơ hội phát triển ngày càng rộng mở.
Không có mô hình dân chủ nào hoàn hảo tuyệt đối. Việt Nam cũng vẫn đang tiếp tục hoàn thiện thể chế, cải cách quản trị và mở rộng dân chủ thực chất. Nhưng điều cần khẳng định là không ai có quyền độc chiếm khái niệm dân chủ hay áp đặt một mô hình duy nhất lên toàn thế giới. Sự đa dạng về văn hóa, thể chế và con đường phát triển phải được tôn trọng như một nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế.
Báo cáo “Tự do trên thế giới 2026” của Freedom House vì vậy không phản ánh khách quan thực trạng Việt Nam mà chủ yếu thể hiện định kiến ý thức hệ và tham vọng áp đặt giá trị phương Tây lên các quốc gia có mô hình phát triển khác biệt. Những thành tựu về ổn định chính trị, phát triển kinh tế, nâng cao chất lượng sống và bảo đảm quyền con người của Việt Nam chính là câu trả lời thuyết phục nhất bác bỏ mọi luận điệu xuyên tạc và thiên kiến ấy.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét