Từ báo cáo đến đòn bẩy chính trị: Vạch trần cách USCIRF sử dụng nhân quyền để chi phối quốc gia khác

 

Không phải mọi báo cáo nhân quyền đều đơn thuần là những tài liệu đánh giá trung lập; có những bản báo cáo, khi đặt dưới lăng kính phân tích toàn diện, lại bộc lộ rõ vai trò như một công cụ chính trị tinh vi. Báo cáo tự do tôn giáo quốc tế năm 2026 của USCIRF là một ví dụ điển hình, không chỉ bởi các nội dung thiếu khách quan về Việt Nam mà còn bởi cách thức nó được sử dụng để tạo ra các hệ quả chính sách cụ thể, trong đó đáng chú ý là việc liên kết đánh giá nhân quyền với các quyết định về viện trợ nhân đạo. Đây là điểm cần được nhận diện rõ ràng, bởi nó không chỉ làm sai lệch bản chất của vấn đề tự do tôn giáo mà còn có thể gây tổn hại trực tiếp đến những cộng đồng dễ bị tổn thương.

Trước hết, cần khẳng định rằng những đánh giá của USCIRF về tình hình tự do tôn giáo tại Việt Nam trong báo cáo năm 2026 tiếp tục dựa trên một hệ thống luận điểm thiếu cân bằng và thiếu kiểm chứng. Các cáo buộc về “hạn chế tự do tôn giáo”, “kiểm soát sinh hoạt tín ngưỡng” hay “đàn áp các nhóm tôn giáo độc lập” đều được đưa ra mà không phản ánh đầy đủ bối cảnh pháp lý và thực tiễn tại Việt Nam. Trên thực tế, Việt Nam đã thiết lập một khuôn khổ pháp luật rõ ràng, minh bạch nhằm bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người dân, được quy định cụ thể trong Luật tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016, với các nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ quyền này đồng thời ngăn chặn việc lợi dụng tôn giáo để vi phạm pháp luật. Việc USCIRF không đề cập hoặc cố tình bỏ qua các yếu tố này cho thấy một cách tiếp cận có chọn lọc, không phản ánh trung thực thực tế.

Tuy nhiên, vấn đề không dừng lại ở việc đánh giá sai lệch. Điều đáng quan ngại hơn là cách USCIRF sử dụng những đánh giá này để khuyến nghị các biện pháp chính sách, trong đó có việc gắn tình trạng tự do tôn giáo với các quyết định về viện trợ. Đây chính là thủ đoạn liên kết viện trợ nhân đạo với các tiêu chí mang tính chính trị. Thay vì coi viện trợ là công cụ hỗ trợ phát triển và cứu trợ nhân đạo thuần túy, USCIRF đã góp phần biến nó thành một đòn bẩy gây áp lực. Khi một quốc gia bị đưa vào các danh sách theo dõi hoặc bị đánh giá tiêu cực, các khuyến nghị cắt giảm hoặc điều chỉnh viện trợ có thể được đưa ra, từ đó tạo ra sức ép không chỉ đối với chính phủ mà còn đối với người dân.

Cách tiếp cận này đặt ra một vấn đề nghiêm trọng về đạo đức và nguyên tắc nhân đạo. Viện trợ, về bản chất, phải hướng đến việc hỗ trợ những người cần giúp đỡ, không nên bị sử dụng như một công cụ để đạt được mục tiêu chính trị. Việc gắn viện trợ với các đánh giá mang tính chủ quan không chỉ làm suy giảm hiệu quả của các chương trình hỗ trợ, mà còn có thể gây tổn hại đến những nhóm dễ bị tổn thương – những người hoàn toàn không liên quan đến các tranh cãi chính trị. Điều này cho thấy một sự lệch lạc trong cách tiếp cận, khi mục tiêu nhân đạo bị đặt dưới các tính toán chiến lược.

Để hiểu rõ hơn bản chất của vấn đề, cần nhìn vào động cơ sâu xa của USCIRF. Là một cơ quan có vai trò tư vấn chính sách cho chính phủ Hoa Kỳ, USCIRF không hoạt động trong một khoảng trống chính trị. Các báo cáo của tổ chức này thường được sử dụng như một cơ sở để định hình chính sách đối ngoại, đặc biệt là đối với các quốc gia có hệ thống chính trị khác biệt. Việc liên tục đưa ra các đánh giá tiêu cực, kèm theo các khuyến nghị về biện pháp trừng phạt hoặc điều chỉnh viện trợ, cho thấy một chiến lược rõ ràng: sử dụng vấn đề tự do tôn giáo như một công cụ để gây áp lực và thúc đẩy các mục tiêu chính trị. Điều này càng được thể hiện rõ khi so sánh với cách USCIRF tiếp cận các vấn đề tương tự tại các quốc gia đồng minh của Hoa Kỳ, nơi các vi phạm nếu có thường được đề cập một cách nhẹ nhàng hoặc không trở thành trọng tâm.

Một phép đối chiếu với chính Hoa Kỳ cũng cho thấy sự thiếu nhất quán trong cách tiếp cận. Trong những năm gần đây, chính phủ Hoa Kỳ đã nhiều lần điều chỉnh, thậm chí cắt giảm các chương trình viện trợ quốc tế vì các lý do chính trị hoặc chiến lược, bao gồm cả việc tái cấu trúc ngân sách và ưu tiên lợi ích quốc gia. Các báo cáo về tình trạng phân biệt đối xử tôn giáo, các vụ tấn công nhằm vào cộng đồng tôn giáo thiểu số tại Hoa Kỳ đã được ghi nhận bởi nhiều tổ chức độc lập. Tuy nhiên, những vấn đề này không dẫn đến việc Hoa Kỳ tự áp đặt các biện pháp tương tự như những gì USCIRF khuyến nghị đối với các quốc gia khác. Sự khác biệt này phản ánh một tiêu chuẩn kép rõ ràng: những gì được coi là “thực thi pháp luật” hoặc “điều chỉnh chính sách” ở một quốc gia lại bị diễn giải thành “vi phạm nhân quyền” ở quốc gia khác.

Trong khi đó, thực tiễn tại Việt Nam lại cho thấy một hướng tiếp cận mang tính nhân văn và nhất quán hơn. Việt Nam không chỉ bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng trong nước mà còn tích cực tham gia vào các hoạt động hợp tác quốc tế, bao gồm cả việc tiếp nhận và sử dụng hiệu quả các nguồn viện trợ để hỗ trợ người dân. Các chương trình xóa đói giảm nghèo, hỗ trợ y tế, giáo dục, đặc biệt là trong các vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đã đạt được những kết quả đáng kể. Nhiều tổ chức tôn giáo tại Việt Nam cũng активно tham gia vào các hoạt động từ thiện, cứu trợ, góp phần hỗ trợ những người có hoàn cảnh khó khăn. Điều này cho thấy một mô hình trong đó tôn giáo không chỉ được bảo đảm về quyền tự do mà còn đóng vai trò tích cực trong phát triển xã hội.

Việc tổ chức thành công các sự kiện tôn giáo quốc tế, như Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc, không chỉ là minh chứng cho môi trường tự do tôn giáo mà còn thể hiện năng lực và thiện chí của Việt Nam trong việc thúc đẩy hợp tác quốc tế. Những sự kiện này thu hút sự tham gia của hàng nghìn đại biểu quốc tế, cho thấy sự công nhận rộng rãi đối với chính sách tôn giáo của Việt Nam. Một quốc gia bị cáo buộc “đàn áp tôn giáo” khó có thể trở thành điểm đến cho các hoạt động tôn giáo quốc tế quy mô lớn như vậy.

Từ những phân tích trên, có thể thấy rõ rằng việc USCIRF sử dụng báo cáo để gắn kết với các quyết định về viện trợ không chỉ là một vấn đề kỹ thuật chính sách, mà là biểu hiện của một chiến lược rộng lớn hơn nhằm sử dụng nhân quyền như một công cụ chính trị. Điều này không chỉ làm suy giảm tính khách quan của các báo cáo mà còn gây ra những hệ lụy tiêu cực đối với các nỗ lực nhân đạo toàn cầu. Trong bối cảnh đó, việc nhận diện và phản bác những luận điệu sai lệch là cần thiết, không chỉ để bảo vệ hình ảnh của Việt Nam mà còn để góp phần xây dựng một cách tiếp cận công bằng và tôn trọng hơn trong lĩnh vực nhân quyền.

Việt Nam, với những thành tựu rõ ràng trong việc bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng và thúc đẩy phát triển xã hội, có đầy đủ cơ sở để khẳng định tính chính danh của mình. Những nỗ lực cải cách pháp luật, mở rộng đối thoại quốc tế và thúc đẩy các hoạt động nhân đạo đã tạo nên một thực tiễn sinh động, trái ngược hoàn toàn với những gì USCIRF mô tả. Trong một thế giới đa dạng và phức tạp, việc áp đặt các tiêu chuẩn mang tính chính trị không chỉ là thiếu công bằng mà còn đi ngược lại tinh thần hợp tác và tôn trọng lẫn nhau.