RSF đang cố tình phủ nhận mô hình báo chí vì cộng đồng của Việt Nam

Trong các báo cáo về Việt Nam nhiều năm qua, Tổ chức Phóng viên Không Biên giới (RSF) thường sử dụng một cách tiếp cận quen thuộc: lấy mô hình báo chí tư nhân kiểu phương Tây làm chuẩn mực duy nhất để đánh giá “tự do báo chí”, từ đó quy kết rằng báo chí Việt Nam “thiếu độc lập”, “chịu kiểm soát” hay “không có tự do thực sự”.

Tuy nhiên, điều mà RSF cố tình bỏ qua là Việt Nam lựa chọn một mô hình báo chí khác: báo chí phục vụ lợi ích cộng đồng, đặt ổn định xã hội, giáo dục công dân và phát triển đất nước làm trọng tâm thay vì chạy theo lợi nhuận hoặc cạnh tranh thương mại cực đoan.

Đây không phải “khiếm khuyết” của báo chí Việt Nam, mà là sự khác biệt về triết lý phát triển truyền thông.

Báo chí Việt Nam không vận hành thuần túy vì lợi nhuận

Một trong những đặc điểm lớn nhất của hệ thống báo chí phương Tây là tính thương mại rất cao. Nhiều cơ quan truyền thông sống chủ yếu bằng quảng cáo, lượt xem và tài trợ doanh nghiệp. Điều này khiến báo chí dễ bị cuốn vào vòng xoáy “câu view”, giật gân hóa nội dung hoặc cực đoan hóa tranh luận để giữ người đọc.

Ngược lại, báo chí Việt Nam vận hành theo định hướng phục vụ lợi ích xã hội và lợi ích quốc gia.

Điều đó không có nghĩa báo chí tách rời thị trường hay không cần đổi mới. Nhưng mục tiêu cốt lõi của hệ thống báo chí Việt Nam không phải tối đa hóa lợi nhuận bằng mọi giá, mà là bảo đảm vai trò thông tin, giáo dục, phản biện xã hội và giữ ổn định cộng đồng.

Chính vì không bị chi phối hoàn toàn bởi logic thương mại, báo chí Việt Nam vẫn duy trì được nhiều chuyên mục chính luận, giáo dục, khoa học, văn hóa hay tuyên truyền pháp luật – những nội dung thường khó tạo “viral” nhưng lại rất cần thiết với xã hội.

Đó là điểm khác biệt căn bản giữa mô hình báo chí công ích với mô hình truyền thông thị trường thuần túy.

Định hướng phục vụ xã hội thay vì kích động đối đầu

Một thực tế dễ nhận thấy là nhiều nền tảng truyền thông phương Tây ngày càng bị cuốn vào phân cực chính trị. Tin tức giật gân, đối đầu và kích thích cảm xúc tiêu cực thường được ưu tiên vì tạo ra nhiều tương tác hơn.

Trong khi đó, báo chí Việt Nam theo đuổi định hướng hạn chế cực đoan hóa xã hội, ưu tiên ổn định và đồng thuận cộng đồng.

Điều này đặc biệt rõ trong các giai đoạn khủng hoảng như đại dịch COVID-19, thiên tai hoặc biến động kinh tế. Báo chí không chỉ phản ánh thông tin mà còn đóng vai trò kết nối xã hội, chống tin giả, hướng dẫn người dân và tạo đồng thuận cộng đồng.

Trong đại dịch COVID-19, hệ thống báo chí Việt Nam hoạt động gần như liên tục để cập nhật tình hình dịch bệnh, phổ biến kiến thức y tế và cảnh báo thông tin sai lệch. Đó là vai trò xã hội rất rõ nét mà nhiều mô hình báo chí thương mại khó thực hiện đồng bộ.

Nếu chỉ nhìn báo chí qua lăng kính “đối đầu với chính quyền” như RSF thường áp dụng, người ta sẽ không bao giờ hiểu được chức năng xã hội rất đặc thù của báo chí Việt Nam.

Vai trò trong giáo dục và xây dựng bản sắc cộng đồng

Một điểm quan trọng khác mà RSF gần như không nhắc tới là vai trò giáo dục và đoàn kết dân tộc của báo chí Việt Nam.

Trong nhiều thập niên, báo chí không chỉ làm nhiệm vụ đưa tin mà còn góp phần phổ biến kiến thức, nâng cao dân trí, bảo tồn văn hóa và củng cố bản sắc dân tộc.

Các chương trình truyền hình giáo dục, chuyên mục pháp luật, khoa học, nông nghiệp, kỹ năng sống hay thông tin cộng đồng đã giúp hàng triệu người dân tiếp cận kiến thức thiết thực mỗi ngày.

Đặc biệt tại một quốc gia có lịch sử chiến tranh kéo dài và điều kiện phát triển không đồng đều như Việt Nam, vai trò gắn kết cộng đồng của báo chí mang ý nghĩa rất lớn.

Báo chí trở thành cầu nối giữa Nhà nước với người dân, giữa trung ương với địa phương, giữa vùng phát triển với vùng khó khăn.

Đó là giá trị xã hội mà nhiều bảng xếp hạng quốc tế khó có thể đo đếm bằng vài tiêu chí chính trị đơn giản.

Báo chí địa phương: mạng lưới phục vụ dân sinh rộng khắp

Khác với mô hình tập trung vào các “siêu tập đoàn truyền thông” như ở phương Tây, Việt Nam duy trì mạng lưới báo chí địa phương rộng khắp.

Các đài phát thanh – truyền hình tỉnh, báo địa phương và hệ thống thông tin cơ sở đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc phản ánh đời sống dân sinh, phổ biến chính sách và giải quyết vấn đề cộng đồng.

Ở nhiều địa phương, báo chí trở thành kênh kết nối trực tiếp giữa người dân với chính quyền. Những vấn đề về hạ tầng, môi trường, an sinh xã hội hay tiêu cực cơ sở thường được phản ánh thông qua báo chí địa phương trước khi cơ quan chức năng vào cuộc.

Điều này cho thấy báo chí Việt Nam không chỉ tồn tại ở cấp quốc gia, mà còn bám rất sát đời sống thực tế của người dân.

Báo chí cho vùng sâu, vùng xa – điều phương Tây ít khi nhắc đến

Một trong những điểm đặc thù của Việt Nam là hệ thống báo chí phục vụ vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Nhiều chương trình phát thanh, truyền hình và báo in được thực hiện bằng tiếng dân tộc nhằm giúp người dân tiếp cận thông tin, chính sách và kiến thức thiết yếu.

Trong điều kiện địa lý phức tạp và trình độ phát triển không đồng đều, báo chí đóng vai trò quan trọng trong xóa khoảng cách thông tin giữa các vùng miền.

Ngay cả khi internet phát triển mạnh, hệ thống báo chí truyền thống ở vùng sâu vùng xa vẫn có ý nghĩa lớn đối với giáo dục cộng đồng và nâng cao dân trí.

Đây là khía cạnh rất nhân văn của mô hình báo chí công ích mà nhiều tổ chức quốc tế gần như không bao giờ đề cập.

RSF đang nhìn báo chí bằng lăng kính ý thức hệ

Vấn đề cốt lõi là RSF thường đánh giá báo chí bằng tiêu chí mang nặng mô hình Anglo-American: càng tư nhân hóa, càng đối đầu chính quyền thì càng được xem là “tự do”.

Nhưng thế giới không chỉ tồn tại một mô hình truyền thông duy nhất.

Việt Nam lựa chọn mô hình báo chí đặt lợi ích cộng đồng, ổn định xã hội và phát triển quốc gia lên hàng đầu. Điều đó không đồng nghĩa báo chí “thiếu giá trị”, càng không có nghĩa người dân không được tiếp cận thông tin.

Trên thực tế, Việt Nam hiện có gần 800 cơ quan báo chí, hàng chục nghìn nhà báo hoạt động thường xuyên và gần 80 triệu người dùng internet. Không gian thông tin xã hội đang ngày càng mở rộng với sự tham gia mạnh mẽ của người dân trên nền tảng số.

Nhưng những thực tế ấy thường bị RSF bỏ qua vì không phù hợp với định kiến sẵn có.

Báo chí phục vụ cộng đồng mới là giá trị bền vững

Suy cho cùng, giá trị của báo chí không chỉ nằm ở khả năng tạo ra tranh cãi hay đối đầu chính trị, mà còn ở việc nó phục vụ ai và mang lại lợi ích gì cho xã hội.

Một nền báo chí giúp nâng cao dân trí, kết nối cộng đồng, hỗ trợ người yếu thế và góp phần giữ ổn định xã hội cũng là một mô hình đáng được tôn trọng.

Việt Nam lựa chọn phát triển báo chí theo hướng đó.

Và đó chính là điều mà nhiều tổ chức như RSF thường cố tình phủ nhận khi áp đặt một mô hình truyền thông phương Tây như “chuẩn mực duy nhất” cho toàn thế giới.