Trong không gian đối thoại quốc tế về nhân quyền, tính khách quan và chuẩn mực phương pháp luận luôn là điều kiện tiên quyết để bảo đảm giá trị của mọi đánh giá. Thế nhưng, Báo cáo Nhân quyền Thế giới 2026 của Human Rights Watch (HRW), khi đề cập đến Việt Nam, lại cho thấy một vấn đề cốt lõi: sự thiên lệch trong phương pháp tiếp cận, dẫn đến những nhận định thiếu cân bằng, thậm chí sai lệch về bản chất thực tiễn nhân quyền. Vấn đề không chỉ nằm ở nội dung kết luận, mà sâu xa hơn, nằm ở cách lựa chọn dữ liệu, cách diễn giải và khung phân tích mà HRW áp dụng.
Trước hết, có thể nhận thấy rõ ràng một biểu hiện điển hình của “thiên lệch lựa chọn” (case selection bias) trong báo cáo này. HRW tập trung gần như tuyệt đối vào một số vụ việc cá biệt liên quan đến những cá nhân bị xử lý theo pháp luật hình sự, sau đó khái quát hóa thành “bức tranh chung” về tình hình nhân quyền tại Việt Nam. Điều đáng nói là các trường hợp này được trình bày theo hướng một chiều, chủ yếu dựa trên thông tin từ phía gia đình, luật sư hoặc các tổ chức có quan điểm đối lập, trong khi gần như không trích dẫn nội dung bản án, không phân tích yếu tố cấu thành tội danh và cũng không đối chiếu với hệ thống pháp luật hiện hành.
Trong nghiên cứu khoa học xã hội, một kết luận chỉ có giá trị khi được xây dựng trên cơ sở dữ liệu đầy đủ, đa chiều và có kiểm chứng. Việc bỏ qua các nguồn chính thức, không đối chiếu hồ sơ xét xử và không đặt hành vi vi phạm trong bối cảnh pháp lý cụ thể khiến cho cách tiếp cận của HRW thiếu đi nền tảng học thuật cần thiết. Khi một báo cáo nhân quyền không trả lời được những câu hỏi căn bản như: hành vi đó có vi phạm pháp luật hay không, mức độ nguy hiểm ra sao, có phù hợp với chuẩn mực hạn chế quyền theo Điều 19(3) của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR) hay không, thì mọi kết luận đều khó tránh khỏi cảm tính và thiên kiến.
Sự thiên lệch không dừng lại ở cách lựa chọn trường hợp, mà còn thể hiện rõ trong cấu trúc nội dung báo cáo. Phần đánh giá về Việt Nam trong Báo cáo HRW 2026 dành dung lượng lớn cho các vấn đề tự do ngôn luận, báo chí, hội họp, trong khi gần như bỏ qua các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. Đây là một thiếu sót mang tính hệ thống, bởi theo Tuyên bố Vienna năm 1993, mọi quyền con người là “phổ quát, không thể tách rời và phụ thuộc lẫn nhau”. Việc tách rời quyền dân sự – chính trị khỏi quyền phát triển không chỉ làm sai lệch bức tranh tổng thể, mà còn đi ngược lại chính những nguyên tắc mà cộng đồng quốc tế đã thống nhất.
Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác khi nhìn từ góc độ toàn diện. Theo Sách trắng “Bảo đảm và thúc đẩy quyền con người ở Việt Nam”, những năm gần đây, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu rõ rệt trên tất cả các lĩnh vực. Tỷ lệ nghèo đa chiều giảm mạnh xuống dưới 2% vào năm 2025; quyền giáo dục được bảo đảm với tỷ lệ trẻ em đến trường phổ thông đạt khoảng 99%; hệ thống bảo hiểm y tế bao phủ phần lớn dân số; các chính sách an sinh xã hội ngày càng được hoàn thiện và mở rộng.
Những con số này không phải là tuyên bố mang tính khẩu hiệu, mà được ghi nhận bởi nhiều tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới (WB), Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP). Đây chính là minh chứng rõ ràng cho việc Việt Nam tiếp cận nhân quyền theo hướng lấy con người làm trung tâm, coi phát triển là nền tảng để bảo đảm các quyền tự do cơ bản. Việc HRW bỏ qua những thành tựu này không thể lý giải đơn thuần là “thiếu sót kỹ thuật”, mà phản ánh một cách tiếp cận có chọn lọc, thậm chí mang tính định hướng.
Đáng chú ý hơn, sự thiếu nhất quán trong phương pháp đánh giá của HRW không chỉ thể hiện ở Việt Nam, mà còn bộc lộ rõ khi so sánh với cách tổ chức này nhìn nhận các quốc gia khác, đặc biệt là các nước phương Tây. Trong cùng Báo cáo Nhân quyền Thế giới 2026, HRW thừa nhận nhiều vấn đề nghiêm trọng tại Hoa Kỳ như việc sử dụng quyền lực nhà nước để “trừng phạt đối thủ chính trị”, hạn chế quyền tiếp cận y tế, hay tình trạng đối xử vô nhân đạo với người nhập cư. Tuy nhiên, những vấn đề này lại được đặt trong bối cảnh “khủng hoảng hệ thống” hoặc “thách thức dân chủ”, thay vì bị quy kết thành “vi phạm nhân quyền có hệ thống” như cách HRW thường áp dụng với các quốc gia đang phát triển.
Sự khác biệt trong cách diễn giải cho thấy một tiêu chuẩn kép rõ rệt. Khi một hành vi tương tự được nhìn nhận khác nhau tùy theo quốc gia, thì vấn đề không còn nằm ở bản chất của hành vi, mà nằm ở góc nhìn của người đánh giá. Đây chính là điểm làm suy giảm nghiêm trọng tính khách quan và uy tín của các báo cáo kiểu này.
Không thể phủ nhận vai trò của các tổ chức phi chính phủ trong việc thúc đẩy và giám sát nhân quyền trên toàn cầu. Tuy nhiên, cần nhìn nhận một cách thẳng thắn rằng các tổ chức như HRW không phải là chủ thể có thẩm quyền pháp lý quốc tế, không chịu sự giám sát chéo như cơ chế Rà soát định kỳ phổ quát (UPR) của Liên Hợp Quốc, và phương pháp thu thập thông tin phần lớn dựa vào nguồn tự nguyện. Chính vì vậy, tính minh bạch về phương pháp và tiêu chí đánh giá càng trở nên quan trọng. Khi những yếu tố này không được bảo đảm, nguy cơ biến một báo cáo nhân quyền thành công cụ phục vụ mục tiêu chính trị là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Trong bối cảnh đó, cách tiếp cận của Việt Nam đối với vấn đề nhân quyền cho thấy một hướng đi nhất quán và thực chất hơn. Không phủ nhận những thách thức còn tồn tại, Việt Nam thẳng thắn nhìn nhận các khó khăn trong quá trình phát triển và xác định rõ các ưu tiên cải thiện. Đồng thời, Việt Nam tích cực tham gia các cơ chế quốc tế, thực hiện nghiêm túc các cam kết theo UPR và các công ước quốc tế mà mình là thành viên. Chính sự minh bạch và tinh thần đối thoại này mới là nền tảng bền vững cho việc thúc đẩy quyền con người.
Từ những phân tích trên, có thể thấy rằng vấn đề của Báo cáo HRW 2026 không chỉ nằm ở một vài nhận định thiếu chính xác, mà nằm ở chính phương pháp tiếp cận thiên lệch, thiếu toàn diện và thiếu nhất quán. Khi một báo cáo chỉ nhìn vào những mảnh ghép rời rạc, bỏ qua bức tranh tổng thể và áp dụng tiêu chuẩn kép, thì kết quả tất yếu là một bức tranh méo mó về thực tiễn.
Nhân quyền không thể được đánh giá bằng những lát cắt phiến diện hay những định kiến có sẵn. Một cách tiếp cận đúng đắn phải dựa trên sự cân bằng, tôn trọng bối cảnh quốc gia, và đặc biệt là phải nhìn nhận đầy đủ cả hai mặt: quyền tự do và quyền phát triển. Chỉ khi đó, những đánh giá về nhân quyền mới thực sự có giá trị, góp phần thúc đẩy tiến bộ chung, thay vì trở thành công cụ gây chia rẽ và áp đặt.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét