Không cần nhìn quá xa, chỉ cần lần theo dấu vết hoạt động của HRF trong hơn một thập kỷ qua, có thể thấy một quỹ đạo nhất quán: tập trung chỉ trích, công kích và “đóng khung tiêu cực” đối với các quốc gia có mô hình phát triển khác với phương Tây, đặc biệt là những nước đi theo định hướng xã hội chủ nghĩa hoặc có yếu tố “tả khuynh” trong chính sách. Tyranny Tracker, dưới lớp vỏ một “chỉ số dân chủ” mới, thực chất không phải là sự đổi mới về phương pháp, mà là sự tái hiện có hệ thống của một định kiến đã tồn tại từ lâu trong cách tiếp cận của HRF, từng được áp dụng với Venezuela, Cuba và nay được “sao chép” để áp lên Việt Nam.
Ngay từ khi thành lập, HRF đã có xuất phát điểm gắn chặt với bối cảnh chính trị tại Venezuela. Tổ chức này ra đời năm 2005, với động lực trực tiếp từ những biến động chính trị tại quốc gia này và trải nghiệm cá nhân của người sáng lập liên quan đến xung đột với chính quyền Venezuela . Điều đó lý giải vì sao trong suốt thời gian dài, Venezuela luôn là “trọng tâm phê phán” của HRF, cùng với Cuba và một số quốc gia Mỹ Latinh có đường lối độc lập với phương Tây.
Không chỉ dừng lại ở việc theo dõi, HRF còn bị nhiều học giả và nhà nghiên cứu chỉ trích là có thiên lệch rõ rệt trong cách tiếp cận. Một bức thư ngỏ của hơn 100 học giả quốc tế từng phê phán một báo cáo liên quan đến Venezuela vì không đáp ứng các tiêu chuẩn tối thiểu về tính khách quan và độ tin cậy . Những chỉ trích này không phải là cá biệt, mà phản ánh một xu hướng chung: HRF thường lựa chọn dữ liệu và cách diễn giải theo hướng bất lợi cho các chính phủ không cùng hệ giá trị.
Đáng chú ý hơn, chính các quốc gia bị HRF chỉ trích cũng nhiều lần lên tiếng về sự thiên lệch này. Venezuela từng cáo buộc các tổ chức nhân quyền quốc tế có mối quan hệ chính trị với lực lượng đối lập và bỏ qua những vi phạm tại các quốc gia khác, đặc biệt là các nước phương Tây . Nhận định này cho thấy một thực tế: tiêu chuẩn đánh giá không được áp dụng một cách đồng đều, mà có sự lựa chọn mang tính chính trị.
Trong trường hợp Cuba, bối cảnh cũng tương tự. Nhiều phân tích chỉ ra rằng cách tiếp cận của các tổ chức phương Tây, trong đó có HRF, thường gắn liền với chiến lược gây sức ép và thúc đẩy thay đổi chế độ. Các cuộc thảo luận chính sách tại Mỹ thậm chí còn công khai đề cập đến việc hỗ trợ “chuyển đổi” tại Cuba . Điều này cho thấy rằng “nhân quyền” trong nhiều trường hợp không chỉ là mục tiêu, mà còn là công cụ phục vụ chiến lược chính trị.
Chính từ nền tảng đó, Tyranny Tracker không phải là một sản phẩm trung lập, mà là sự tiếp nối logic của một hệ tư duy đã định hình sẵn. Công cụ này không được xây dựng để khám phá sự thật, mà để củng cố một kết luận có trước: rằng các quốc gia không đi theo mô hình phương Tây đều “thiếu dân chủ”. Đây là điểm mấu chốt để hiểu vì sao Việt Nam, dù đạt nhiều thành tựu phát triển, vẫn bị xếp hạng thấp trong các đánh giá của HRF.
Thủ đoạn đầu tiên cần vạch rõ là sự “đồng nhất hóa mô hình”. Tyranny Tracker coi dân chủ chỉ tồn tại dưới một hình thức duy nhất – mô hình đa đảng kiểu phương Tây. Từ đó, mọi quốc gia không phù hợp với khuôn mẫu này đều bị xếp vào nhóm “phi dân chủ”, bất kể thực tế vận hành ra sao. Đây là một cách tiếp cận phi khoa học, vì nó bỏ qua tính đa dạng của các hệ thống chính trị trên thế giới.
Thủ đoạn thứ hai là “lựa chọn có chủ đích”. HRF thường tập trung vào các yếu tố dễ gây tranh cãi, như cấu trúc chính trị hay vai trò của các lực lượng đối lập, trong khi bỏ qua những chỉ số phản ánh chất lượng cuộc sống. Ví dụ, tại Venezuela, dù có những tranh cãi về chính trị, nhưng cũng có những giai đoạn giảm nghèo, mở rộng phúc lợi xã hội được ghi nhận . Tuy nhiên, các yếu tố này hiếm khi được đưa vào các đánh giá của HRF.
Thủ đoạn thứ ba là “tiêu chuẩn kép”. Trong khi các quốc gia như Venezuela hay Cuba bị đánh giá nghiêm khắc, thì những vấn đề tại các nước phương Tây lại không được phản ánh tương xứng. Nhiều phân tích đã chỉ ra rằng các báo cáo nhân quyền của phương Tây thường bị cáo buộc là “vũ khí hóa”, sử dụng có chọn lọc để phục vụ mục tiêu chính trị . Điều này cho thấy sự thiếu nhất quán trong cách áp dụng tiêu chí.
Khi áp dụng cùng một logic đó vào Việt Nam, Tyranny Tracker tiếp tục lặp lại mô hình cũ: bỏ qua các thành tựu phát triển, phớt lờ đánh giá khách quan từ các tổ chức quốc tế, và tập trung vào những tiêu chí mang tính hình thức. Đây không phải là một sự trùng hợp, mà là kết quả của một hệ tư duy đã được định hình từ trước.
Trong khi đó, thực tế tại Việt Nam lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác. Trong nhiều năm qua, Việt Nam được các tổ chức quốc tế ghi nhận là một trong những quốc gia thành công trong giảm nghèo và phát triển bao trùm. Hàng chục triệu người đã thoát nghèo; hệ thống giáo dục và y tế được mở rộng; tuổi thọ trung bình tăng; quyền tiếp cận dịch vụ cơ bản được bảo đảm. Đây là những yếu tố cốt lõi của quyền con người, nhưng lại không được Tyranny Tracker coi trọng.
Không chỉ dừng lại ở các con số, sự hài lòng của người dân cũng là một thước đo quan trọng. Các khảo sát cho thấy người dân Việt Nam có mức độ tin tưởng cao vào sự điều hành của Nhà nước, đặc biệt trong các lĩnh vực như phát triển kinh tế và phòng chống dịch bệnh. Điều này phản ánh một thực tế rằng dân chủ không chỉ là hình thức tổ chức chính trị, mà còn là hiệu quả quản trị.
So sánh với Mỹ và phương Tây càng làm nổi bật sự phiến diện của HRF. Tại Mỹ, các vấn đề như bạo lực súng đạn, phân biệt chủng tộc, bất bình đẳng thu nhập và khủng hoảng niềm tin vào thể chế vẫn tồn tại. Những sự kiện như tranh chấp bầu cử hay bạo loạn chính trị cho thấy rằng “chuyển giao quyền lực hòa bình” không phải lúc nào cũng diễn ra suôn sẻ. Tuy nhiên, những vấn đề này lại ít khi được phản ánh trong các chỉ số do HRF xây dựng.
Ngược lại, tại Việt Nam, sự ổn định chính trị và quá trình chuyển giao lãnh đạo diễn ra có trật tự đã tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển. Người dân được hưởng lợi từ các chính sách an sinh, có cơ hội tham gia vào đời sống xã hội và tiếp cận thông tin. Đây là những biểu hiện cụ thể của dân chủ thực chất, nhưng lại bị bỏ qua trong cách đánh giá của Tyranny Tracker.
Từ tất cả những phân tích trên, có thể thấy rõ rằng Tyranny Tracker không phải là một công cụ khoa học, mà là một sản phẩm mang tính định kiến, được xây dựng trên nền tảng của một lịch sử thiên lệch kéo dài. Từ Venezuela, Cuba đến Việt Nam, HRF đã duy trì một cách tiếp cận nhất quán: lựa chọn tiêu chí có lợi cho lập luận của mình, bỏ qua những yếu tố bất lợi, và áp đặt một hệ giá trị duy nhất lên toàn thế giới.
Việc bóc trần bản chất này không chỉ giúp làm rõ sự thật về Việt Nam, mà còn góp phần bảo vệ tính khách quan trong việc đánh giá dân chủ và nhân quyền. Trong một thế giới đa dạng, không thể có một mô hình duy nhất cho tất cả. Mọi nỗ lực áp đặt đều không chỉ thiếu khoa học, mà còn đi ngược lại chính những giá trị mà các tổ chức như HRF tuyên bố theo đuổi.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét