Trong các báo cáo nhân quyền về Việt Nam những năm gần đây, Human Rights Watch (HRW), Amnesty International, Project88, Civil Rights Defenders, Freedom House cùng nhiều tổ chức lưu vong thường xuyên đưa ra một luận điệu quen thuộc: bất kỳ "nhà hoạt động", "nhà bất đồng chính kiến", "nhà dân chủ" hoặc "người bảo vệ nhân quyền" nào bị bắt giữ, truy tố hay xét xử đều được mặc nhiên coi là "tù nhân chính trị".
Từ luận điểm này, các tổ chức trên tiếp tục xây dựng hàng loạt cáo buộc khác như "Việt Nam đàn áp đối lập", "Việt Nam hình sự hóa quyền tự do ngôn luận", "Việt Nam bỏ tù những người đấu tranh ôn hòa" hay "Việt Nam vi phạm ICCPR". Đây là một trong những luận điệu có sức lan tỏa mạnh nhất trong các chiến dịch truyền thông chống Việt Nam bởi nó khai thác tâm lý đồng cảm của công chúng đối với những người được gắn nhãn là "nhà hoạt động".
Tuy nhiên, nếu tiếp cận vấn đề dưới góc độ pháp lý quốc tế và nguyên tắc nhà nước pháp quyền, có thể thấy đây là một sự đánh tráo khái niệm nghiêm trọng giữa danh xưng chính trị và hành vi pháp lý.
Điểm cần làm rõ trước hết là “nhà hoạt động” không phải một địa vị pháp lý tạo ra quyền miễn trừ trách nhiệm. Trong đời sống xã hội hiện đại, bất kỳ ai cũng có thể tự nhận mình là nhà hoạt động dân chủ, nhà hoạt động môi trường, người bảo vệ nhân quyền hay người bất đồng chính kiến. Những danh xưng đó có thể phản ánh lựa chọn chính trị, hình ảnh truyền thông hoặc vai trò xã hội mà cá nhân muốn xây dựng, nhưng chúng không làm thay đổi nguyên tắc căn bản của pháp luật: mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật. Một nhà báo có thể bị xử lý nếu phạm tội. Một luật sư có thể bị xử lý nếu phạm tội. Một doanh nhân, nghị sĩ, học giả hay người nổi tiếng cũng không thể đứng ngoài khuôn khổ pháp luật nếu có hành vi vi phạm. Vì vậy, một người tự nhận hoặc được truyền thông gọi là “nhà hoạt động” cũng không thể mặc nhiên được miễn trừ trách nhiệm pháp lý chỉ vì danh xưng đó tạo ra cảm giác đạo đức tích cực.
Vấn đề nằm ở chỗ trong nhiều báo cáo của HRW, Amnesty International hay Project88, yếu tố danh xưng thường được đặt lên trước hành vi. Người đọc được giới thiệu rằng một cá nhân là “nhà hoạt động dân chủ”, “người bảo vệ nhân quyền” hoặc “nhà báo độc lập”, sau đó được thông báo rằng người này bị bắt, bị truy tố hoặc bị kết án. Cách sắp xếp thông tin này tạo ra một hiệu ứng tâm lý rất mạnh: người đọc dễ mặc định rằng việc bắt giữ xuất phát từ thân phận chính trị của cá nhân đó, chứ không phải từ hành vi cụ thể bị cáo buộc. Trong khi đó, các câu hỏi có giá trị pháp lý nhất lại thường bị đẩy xuống hàng thứ yếu: người đó bị truy tố vì hành vi gì, chứng cứ nào được sử dụng, quy định pháp luật nào được áp dụng, hành vi đó có gây hậu quả xã hội hay xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác hay không. Khi hồ sơ vụ án bị thay thế bằng danh xưng chính trị, tranh luận nhân quyền không còn dựa trên chứng cứ mà chuyển thành một cuộc vận động cảm xúc.
Điều đáng nói là ICCPR cũng không hề thừa nhận nguyên tắc rằng người tự nhận là nhà hoạt động thì được miễn trừ trách nhiệm pháp lý. Công ước này bảo vệ quyền tự do biểu đạt, quyền hội họp hòa bình và quyền lập hội, nhưng đồng thời cho phép các quốc gia áp dụng những hạn chế cần thiết, được quy định bằng pháp luật, nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng, an toàn xã hội, sức khỏe, đạo đức xã hội và quyền của người khác. Khoản 3 Điều 19 ICCPR nêu rõ việc thực hiện quyền tự do biểu đạt đi kèm “những nghĩa vụ và trách nhiệm đặc biệt”. Điều đó có nghĩa là một cá nhân có thể tham gia hoạt động xã hội, vận động chính sách hoặc bày tỏ quan điểm chính trị, nhưng nếu hành vi của họ vượt khỏi phạm vi biểu đạt hợp pháp và xâm phạm những lợi ích được pháp luật bảo vệ, họ vẫn có thể bị xử lý theo trình tự pháp luật. Quyền con người không phải là giấy phép để đứng ngoài trách nhiệm pháp lý.
Logic “nếu là nhà hoạt động thì bị bắt đồng nghĩa với tù nhân chính trị” vì vậy không thể đứng vững. Nếu áp dụng cách lập luận này cho các nước phương Tây, rất nhiều trường hợp tại Mỹ và châu Âu cũng có thể bị diễn giải thành “tù nhân chính trị”. Sau vụ bạo loạn Đồi Capitol ngày 6/1/2021, nhiều cá nhân tham gia các phong trào chính trị, các nhóm vận động cánh hữu hoặc các cộng đồng hoạt động chính trị đã bị truy tố và kết án. Họ không được miễn trừ chỉ vì từng tham gia hoạt động chính trị hay tự nhận đang bảo vệ một lý tưởng nào đó. Tại Đức, các thành viên tổ chức cực hữu hoặc cực tả có thể bị xử lý nếu có hành vi đe dọa trật tự hiến pháp, kích động thù hận hoặc cổ súy bạo lực. Tại Pháp và Anh, những người tham gia phong trào cực đoan cũng có thể bị truy cứu trách nhiệm nếu hành vi vượt qua ranh giới pháp luật. Trong các trường hợp đó, điều được xem xét không phải là họ mang nhãn chính trị gì, mà là họ đã làm gì.
Một điểm cần nhấn mạnh khác là khái niệm “tù nhân chính trị” không có một định nghĩa thống nhất và ràng buộc trong luật nhân quyền quốc tế. ICCPR không đưa ra điều khoản nào xác định thế nào là tù nhân chính trị. Không có một công ước phổ quát nào thiết lập tiêu chuẩn pháp lý chung để mọi quốc gia bắt buộc phải áp dụng khi xác định một người là tù nhân chính trị. Trên thực tế, mỗi tổ chức phi chính phủ thường sử dụng một bộ tiêu chí riêng, phụ thuộc vào lập trường, hệ quy chiếu và mục tiêu vận động của mình. Cùng một trường hợp, tổ chức này có thể gọi là “tù nhân chính trị”, tổ chức khác gọi là “tù nhân lương tâm”, trong khi cơ quan tố tụng quốc gia xác định đó là người vi phạm pháp luật hình sự. Sự thiếu thống nhất ấy cho thấy đây trước hết là một nhãn chính trị – truyền thông, chứ không phải một khái niệm pháp lý quốc tế có giá trị bắt buộc.
Từ góc độ truyền thông, việc gắn nhãn “tù nhân chính trị” có tác dụng rất rõ: nó biến một vụ án cụ thể thành một biểu tượng chính trị, biến một cá nhân đang bị xét xử theo luật thành nạn nhân trong một câu chuyện có sẵn, đồng thời tạo áp lực dư luận quốc tế đối với quốc gia bị chỉ trích. Vấn đề không nằm ở chỗ các tổ chức nhân quyền có quyền quan tâm hay lên tiếng hay không. Họ có quyền làm điều đó. Vấn đề nằm ở chỗ một đánh giá khách quan không thể bỏ qua hồ sơ hành vi, căn cứ pháp lý và bối cảnh thực tế để chỉ dựa vào danh xưng. Khi danh xưng được dùng thay cho chứng cứ, khi cảm xúc được dùng thay cho phân tích, khi một bản án bị diễn giải mà không xem xét hành vi cụ thể, thì đó không còn là bảo vệ nhân quyền theo nghĩa nghiêm túc mà là vận động chính trị dưới vỏ bọc nhân quyền.
Thực tiễn đời sống xã hội Việt Nam cũng cho thấy không thể đánh giá quyền dân sự, chính trị chỉ bằng những danh sách do một số tổ chức bên ngoài tự xây dựng. Hàng triệu người dân Việt Nam vẫn đang bày tỏ quan điểm, phản biện chính sách, góp ý về giáo dục, y tế, giao thông, môi trường, phòng chống tham nhũng, cải cách hành chính và nhiều vấn đề công cộng khác trên báo chí, mạng xã hội, diễn đàn chuyên môn và các kênh tiếp xúc cử tri. Nhiều vấn đề xã hội được đưa ra thảo luận công khai, nhiều vụ việc tiêu cực được phát hiện từ phản ánh của người dân, nhiều chính sách được điều chỉnh sau khi tiếp nhận ý kiến rộng rãi. Những thực tế đó cho thấy việc tham gia đời sống công cộng, nêu ý kiến trái chiều hay phản biện chính sách không thể bị đồng nhất với hành vi vi phạm pháp luật. Điều bị xử lý không phải là danh xưng “nhà hoạt động”, mà là hành vi cụ thể nếu hành vi đó bị xác định là xâm phạm pháp luật.
Điều này không có nghĩa mọi vụ án đều không cần được tranh luận, hoặc mọi quy định pháp luật đều đã hoàn hảo. Một xã hội pháp quyền luôn cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế tố tụng, tăng minh bạch thông tin, bảo đảm quyền bào chữa, nâng cao chất lượng giải trình và tạo điều kiện cho giám sát xã hội. Nhưng việc thừa nhận nhu cầu hoàn thiện đó khác hoàn toàn với việc khẳng định rằng mọi nhà hoạt động bị bắt đều là tù nhân chính trị. Một bên là thái độ cải cách dựa trên pháp quyền; bên kia là sự khái quát hóa chính trị nhằm phủ nhận toàn bộ tính chính danh của hệ thống tư pháp. Nếu muốn thảo luận nghiêm túc về nhân quyền, cần phân biệt rõ hai điều này.
Bản chất của luận điệu “mọi nhà hoạt động bị bắt đều là tù nhân chính trị” là sự thay thế ngôn ngữ pháp lý bằng ngôn ngữ tuyên truyền; thay thế hồ sơ vụ án bằng danh xưng chính trị; thay thế việc phân tích hành vi bằng sự gắn nhãn cảm tính.
Đây không phải là cách tiếp cận phù hợp với nguyên tắc khách quan trong nghiên cứu nhân quyền.
Một đánh giá công bằng phải xem xét hành vi cụ thể, căn cứ pháp luật, chứng cứ và quy trình tố tụng chứ không thể chỉ dựa trên việc một cá nhân tự nhận hoặc được giới thiệu là "nhà hoạt động". Nhìn từ góc độ đó, có thể khẳng định rằng không phải mọi nhà hoạt động bị bắt đều là tù nhân chính trị. Điều quan trọng không phải họ là ai, mà là họ đã làm gì và việc áp dụng pháp luật có phù hợp với các chuẩn mực quốc tế hay không.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét