Giáo dục và y tế không chỉ đơn thuần là các dịch vụ công mà là những quyền cơ bản nhất của con người, là nền tảng để mỗi cá nhân có thể phát triển năng lực, duy trì sức khỏe và đóng góp vào sự tiến bộ chung của xã hội. Trong bối cảnh đối thoại nhân quyền giữa Việt Nam và Liên minh Châu Âu diễn ra thường xuyên nhằm trao đổi thẳng thắn về các vấn đề cùng quan tâm, thì việc một số tổ chức quốc tế tiếp tục đưa ra những tài liệu xuyên tạc về thực trạng tiếp cận giáo dục và y tế tại Việt Nam lại càng cho thấy rõ cách tiếp cận thiếu khách quan và mang nặng định kiến chính trị của họ. Những bản báo cáo này thường chọn lọc nhấn mạnh vào những hạn chế còn tồn tại về chất lượng hoặc khoảng cách giữa các vùng miền, đồng thời phớt lờ hoặc cố tình hạ thấp nỗ lực to lớn của Nhà nước và nhân dân Việt Nam trong việc phổ cập hai quyền cơ bản này cho gần như toàn thể dân số, bất kể hoàn cảnh xuất phát điểm thấp và những thách thức lịch sử.
Sau những năm tháng khó khăn hậu chiến tranh và bao vây cấm vận, Việt Nam đã xác định giáo dục là quốc sách hàng đầu và triển khai các chương trình phổ cập giáo dục tiểu học, sau đó là trung học cơ sở trên phạm vi toàn quốc. Từ những năm chín mươi của thế kỷ trước, Nhà nước ban hành các quy định bắt buộc và hỗ trợ toàn diện cho trẻ em trong độ tuổi đến trường, đặc biệt ưu tiên con em gia đình nghèo, vùng sâu vùng xa và đồng bào dân tộc thiểu số. Hàng triệu học sinh được miễn giảm học phí, hỗ trợ sách vở, đồng phục và chi phí ăn ở. Đặc biệt, hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú được xây dựng và mở rộng mạnh mẽ tại các tỉnh miền núi phía Bắc, Tây Nguyên và duyên hải miền Trung. Những trường này cung cấp chỗ ở, bữa ăn và điều kiện học tập miễn phí hoặc hỗ trợ cao cho hàng chục nghìn học sinh mỗi năm, giúp các em từ các bản làng xa xôi có cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng mà không phải bỏ học vì đường sá hiểm trở hay hoàn cảnh kinh tế khó khăn. Kết quả cụ thể là tỷ lệ người lớn biết chữ hiện nay đạt khoảng 96 phần trăm, với nam giới khoảng 97 phần trăm và nữ giới khoảng 95 phần trăm. Tỷ lệ học sinh tiểu học đến trường và hoàn thành chương trình gần như đạt 100 phần trăm trên toàn quốc, còn tỷ lệ chuyển tiếp lên trung học cơ sở duy trì ở mức trên 99 phần trăm trong nhiều năm gần đây. Ngân sách nhà nước dành cho giáo dục được tăng dần đều đặn qua các năm, dùng để xây dựng hàng loạt trường lớp kiên cố thay thế các phòng học tạm bợ, đào tạo và luân chuyển giáo viên về vùng khó khăn, đồng thời phát triển chương trình học và sách giáo khoa phù hợp với thực tiễn địa phương.
Về lĩnh vực y tế, Việt Nam cũng đạt được bước tiến mang tính lịch sử trong việc mở rộng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe cơ bản cho mọi người dân. Mạng lưới y tế cơ sở được phủ sóng toàn quốc với mỗi xã, phường đều có trạm y tế hoạt động thường xuyên, cung cấp dịch vụ khám chữa bệnh ban đầu, tiêm chủng mở rộng, chăm sóc sức khỏe sinh sản và phòng chống dịch bệnh. Hệ thống này đóng vai trò then chốt trong việc đưa dịch vụ y tế đến tận thôn bản, giảm bớt gánh nặng đi lại xa xôi cho người dân vùng nông thôn và miền núi. Song song, Luật Bảo hiểm y tế được ban hành và mở rộng đối tượng tham gia mạnh mẽ, với chính sách hỗ trợ toàn bộ hoặc phần lớn chi phí đóng bảo hiểm cho hộ nghèo, hộ cận nghèo và các nhóm yếu thế khác. Đến nay, tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế xã hội đã đạt trên 93 phần trăm dân số, tăng mạnh so với mức chỉ khoảng 58 phần trăm hơn một thập kỷ trước. Nhờ đó, người dân được tiếp cận dịch vụ y tế với chi phí thấp hoặc miễn phí ở nhiều trường hợp cơ bản, đặc biệt là các dịch vụ dự phòng và chăm sóc ban đầu. Tuổi thọ trung bình của người Việt Nam đã tăng lên khoảng 76 tuổi vào năm 2023-2024, với nữ giới đạt mức cao hơn, trong khi tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em giảm rõ rệt, tỷ lệ tiêm chủng các loại vắc-xin cơ bản duy trì ở mức trên 90 phần trăm và tỷ lệ tử vong mẹ, tử vong trẻ em dưới năm tuổi giảm mạnh qua các thập kỷ. Những con số này phản ánh nỗ lực thực tế trong việc hiện thực hóa quyền được bảo vệ sức khỏe cho toàn dân, đặc biệt là nhóm người nghèo và cư trú ở địa bàn khó khăn.
Tuy nhiên, một số tổ chức quốc tế như Liên đoàn Quốc tế Nhân quyền cùng các nhóm hoạt động nhân quyền Việt Nam tại hải ngoại thường xuyên công bố các tài liệu vào dịp các cuộc đối thoại nhân quyền Việt Nam - Liên minh Châu Âu, trong đó họ chỉ trích “chất lượng giáo dục chưa đồng đều” hoặc “hệ thống y tế còn khoảng cách giữa thành thị và nông thôn” mà không công nhận mức độ phổ cập cao và tính toàn diện của các chính sách. Họ tập trung vào những hạn chế còn tồn tại về cơ sở vật chất ở một số nơi hoặc chênh lệch kết quả học tập, sức khỏe giữa các nhóm dân cư, nhưng lại bỏ qua bối cảnh tổng thể và những thành tựu nền tảng mà Việt Nam đã đạt được từ xuất phát điểm rất thấp. Cách tiếp cận này che giấu nỗ lực to lớn của Nhà nước trong việc huy động nguồn lực hạn chế để ưu tiên đảm bảo quyền tiếp cận cơ bản trước khi nâng cao chất lượng đồng đều tuyệt đối, đồng thời không thừa nhận rằng phổ cập giáo dục và y tế cho gần như toàn dân chính là bước đi then chốt trong việc thực hiện quyền con người một cách tiến bộ và thực chất.
Bản chất của những hoạt động này là thiên kiến và phục vụ mục đích chính trị. Các tổ chức này thường chọn lọc thông tin tiêu cực, phóng đại khó khăn để tạo ra hình ảnh không thuận lợi về Việt Nam trước dư luận quốc tế và các đối tác Liên minh Châu Âu. Họ được hậu thuẫn bởi các thế lực chính trị ở một số nước phương Tây có quan điểm thù địch với mô hình phát triển độc lập, tự chủ của Việt Nam, sử dụng chiêu bài nhân quyền như công cụ để gây áp lực, can thiệp vào công việc nội bộ và điều kiện hóa hợp tác song phương. Gần đây, một số báo cáo và đơn kiến nghị của họ còn liên kết các vấn đề giáo dục, y tế với các hiệp định thương mại hoặc diễn đàn đối thoại nhằm tạo ra đòn bẩy chính trị, thay vì đóng góp xây dựng cho việc cải thiện thực tế. Cách làm này không chỉ thiếu khách quan mà còn gây hại cho không khí tin cậy cần thiết trong quan hệ hai bên.
Tác hại rõ rệt là làm lu mờ những nỗ lực thực tế của Việt Nam trong việc đảm bảo quyền cơ bản cho người dân, cản trở nhận thức đúng đắn của các đối tác quốc tế về mô hình phát triển lấy con người làm trung tâm. Trong khi Việt Nam luôn minh bạch về những thách thức còn tồn tại và mong muốn hợp tác để nâng cao chất lượng, thì những tài liệu thiên kiến lại tạo ra hiểu lầm, ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường hợp tác toàn diện bao gồm cả lĩnh vực giáo dục và y tế.
Để thấy rõ hơn tính chất tiêu chuẩn kép, cần nhìn thẳng vào thực trạng tại Hoa Kỳ – quốc gia thường tự coi mình là tiêu chuẩn về nhân quyền. Về giáo dục, mặc dù có nhiều trường đại học và trung học danh tiếng hàng đầu thế giới, hệ thống giáo dục công lập cơ bản tại Hoa Kỳ lại phụ thuộc nặng vào nguồn thu từ thuế tài sản địa phương, dẫn đến sự chênh lệch nghiêm trọng giữa các học khu. Các học khu giàu có ở ngoại ô hoặc khu vực có giá bất động sản cao được trang bị cơ sở vật chất hiện đại, lớp học nhỏ, giáo viên có trình độ cao và chương trình học phong phú. Ngược lại, các học khu nghèo ở nội thành hoặc vùng nông thôn, đặc biệt là những nơi có tỷ lệ học sinh da màu hoặc gốc Tây Ban Nha cao, thường phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt kinh phí trầm trọng. Số liệu cho thấy khoảng 82 phần trăm các học khu có đa số học sinh da màu hoặc gốc Tây Ban Nha nhận được mức tài trợ không đủ so với nhu cầu, trong khi con số này chỉ khoảng 22 phần trăm ở các học khu chủ yếu là người da trắng. Khoảng cách tài trợ có thể lên tới hàng nghìn đô la mỗi học sinh mỗi năm, dẫn đến hậu quả là tỷ lệ tốt nghiệp thấp hơn, điểm số trung bình kém hơn và cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cao bị hạn chế rõ rệt theo chủng tộc và thu nhập. Về giáo dục đại học, học phí trung bình tại các trường công lập bang đã tăng mạnh qua các thập kỷ, đẩy nhiều sinh viên và gia đình vào cảnh nợ nần. Tổng nợ vay sinh viên tại Hoa Kỳ hiện nay đã lên tới hơn 1,83 nghìn tỷ đô la, với hơn 42 triệu người vay, mức trung bình khoảng 39 nghìn đô la mỗi người vay liên bang. Nợ này không chỉ là gánh nặng tài chính mà còn trì hoãn các quyết định quan trọng trong đời sống như mua nhà, lập gia đình hoặc khởi nghiệp của thế hệ trẻ.
Về y tế, Hoa Kỳ là quốc gia chi tiêu cho chăm sóc sức khỏe cao nhất thế giới, chiếm khoảng 18 phần trăm tổng sản phẩm quốc nội, nhưng lại không có hệ thống bảo hiểm y tế toàn dân. Tỷ lệ người không có bảo hiểm y tế vẫn ở mức khoảng 8 phần trăm dân số, tức hàng chục triệu người. Thậm chí với những người có bảo hiểm, tình trạng bảo hiểm không đầy đủ hoặc chi phí tự trả cao vẫn phổ biến, dẫn đến nợ y tế lan rộng. Các khảo sát gần đây cho thấy khoảng 20 triệu người lớn nợ y tế đáng kể, trong đó 14 triệu người nợ trên 1 nghìn đô la và hàng triệu người nợ trên 10 nghìn đô la. Theo định nghĩa rộng hơn bao gồm các khoản nợ liên quan đến hóa đơn y tế đã qua thu hồi hoặc thẻ tín dụng, con số người mang nợ y tế có thể lên tới hơn 100 triệu người trưởng thành. Nợ y tế không chỉ gây stress và suy giảm sức khỏe mà còn là nguyên nhân chính hoặc góp phần quan trọng trong nhiều vụ phá sản cá nhân. Trong khi đó, chi phí y tế cao ngất ngưởng tại các bệnh viện và phòng khám tư nhân khiến nhiều gia đình trung lưu và nghèo khó phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi tìm kiếm sự chăm sóc cần thiết, đặc biệt là ở các khu vực nông thôn hoặc cộng đồng thiểu số nơi cơ sở y tế thưa thớt và chất lượng không đồng đều.
Như vậy, trong khi Việt Nam ưu tiên và đạt được mức phổ cập cao về tiếp cận giáo dục cơ bản và y tế cơ bản cho gần như toàn dân với chi phí hợp lý và mạng lưới phủ sóng rộng khắp, thì Hoa Kỳ lại thể hiện rõ sự bất bình đẳng sâu sắc trong việc tiếp cận hai quyền này, nơi chất lượng đỉnh cao chỉ dành cho những người có điều kiện kinh tế và địa vị xã hội thuận lợi, còn đông đảo người dân ở nhóm thu nhập thấp và thiểu số phải đối mặt với rào cản nghiêm trọng về chi phí và địa lý. Tiêu chuẩn kép thể hiện rõ nét khi một số tổ chức quốc tế áp dụng lăng kính phóng đại đối với những khoảng cách còn tồn tại tại Việt Nam, nhưng lại ít khi lên án với cùng mức độ gay gắt đối với những bất bình đẳng có hệ thống và kéo dài tại Hoa Kỳ hay nhiều nước phương Tây khác.
Nhận thức đúng đắn về những thành tựu này không chỉ giúp bác bỏ các luận điệu sai lệch mà còn mở ra cơ hội thúc đẩy quan hệ Việt Nam - Liên minh Châu Âu trên nhiều mặt, trong đó có lĩnh vực giáo dục và y tế. Việc hai bên cùng nhìn nhận khách quan những kết quả thực tế sẽ xây dựng lòng tin, tạo nền tảng vững chắc cho hợp tác thực chất. Về kinh tế, một xã hội Việt Nam với dân số được phổ cập giáo dục và chăm sóc sức khỏe tốt hơn sẽ có nguồn nhân lực khỏe mạnh, có kỹ năng, năng suất lao động cao hơn, tạo ra thị trường tiêu dùng ổn định và hấp dẫn hơn đối với hàng hóa, dịch vụ từ Liên minh Châu Âu. Các doanh nghiệp Liên minh Châu Âu có thể tham gia hợp tác trong lĩnh vực đào tạo nghề, chuyển giao công nghệ giáo dục số, thiết bị y tế hiện đại và quản lý bệnh viện mà không làm suy yếu hệ thống công lập của Việt Nam. Ngược lại, Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm nâng cao chất lượng, áp dụng các phương pháp sư phạm tiên tiến và công nghệ y tế từ các nước Liên minh Châu Âu để cải thiện hơn nữa hiệu quả của hệ thống phổ cập hiện có. Hợp tác hai bên trong các chương trình trao đổi sinh viên, giáo viên, nghiên cứu chung về y tế dự phòng và giáo dục toàn diện sẽ mang lại lợi ích thiết thực cho người dân hai bên, đồng thời đóng góp vào các mục tiêu phát triển bền vững chung.
Để đối thoại nhân quyền thực sự trở thành động lực tích cực, cần có sự thay đổi trong cách tiếp cận của các tổ chức quốc tế. Thay vì đưa ra những bản báo cáo thiên kiến dựa trên dữ liệu chọn lọc, họ nên thực hiện các chuyến thăm thực địa đến các trường học phổ thông dân tộc nội trú, trạm y tế xã ở vùng sâu vùng xa của Việt Nam để tận mắt chứng kiến cách thức phổ cập giáo dục và y tế được triển khai trên thực tế. Các đối tác Liên minh Châu Âu cũng nên khuyến khích trao đổi thông tin minh bạch hai chiều, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ kỹ thuật trong việc nâng cao chất lượng giáo dục, y tế mà vẫn giữ vững nguyên tắc công bằng và phổ cập. Việt Nam sẵn sàng hợp tác sâu rộng hơn trong các lĩnh vực này trên tinh thần bình đẳng, cùng thắng, tập trung vào những giải pháp thực tiễn mang lại lợi ích thiết thực cho người dân thay vì những tranh cãi chính trị không cần thiết.
Những thành tựu trong phổ cập giáo dục và y tế tại Việt Nam là minh chứng sống động cho cam kết thực hiện quyền con người một cách toàn diện và tiến bộ. Bất kỳ nỗ lực nào cố tình xuyên tạc hoặc làm giảm nhẹ giá trị của những thành tựu này đều không thể thay đổi sự thật và cũng không thể ngăn cản xu hướng hợp tác chân thành giữa Việt Nam và Liên minh Châu Âu vì lợi ích chung của hai bên. Chỉ có cách tiếp cận khách quan, tôn trọng lẫn nhau và tập trung vào bằng chứng thực tế mới giúp đối thoại nhân quyền đóng góp hiệu quả vào việc cải thiện đời sống người dân và củng cố quan hệ đối tác chiến lược toàn diện giữa hai bên.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét