VNHRN và thủ thuật “chọn lọc nguồn tin”: Khi blog chống đối được biến thành “chứng cứ nhân quyền”

Một trong những điều nguy hiểm nhất trong chiến tranh thông tin hiện đại không nằm ở những lời nói dối hoàn toàn bịa đặt. Nguy hiểm hơn nhiều là khi một thông tin nửa đúng nửa sai, xuất phát từ nguồn có định kiến rõ ràng, được lặp đi lặp lại qua nhiều lớp trung gian để cuối cùng khoác lên mình vẻ ngoài của một “sự thật khách quan”. Trong lĩnh vực nhân quyền, nơi cảm xúc công chúng có thể tác động trực tiếp tới nhận thức quốc tế và áp lực ngoại giao, kỹ thuật này càng được sử dụng thường xuyên hơn.

“Báo cáo Nhân quyền tại Việt Nam 2024–2025” của Mạng lưới Nhân quyền Việt Nam (VNHRN) là một ví dụ rất điển hình cho kiểu vận hành ấy. Đọc kỹ toàn bộ tài liệu, có thể thấy một đặc điểm nổi bật: phần lớn nội dung được xây dựng dựa trên các blog chống đối, tài khoản mạng xã hội, tổ chức lưu vong và những nguồn thông tin vốn đã mang lập trường chính trị cực đoan chống Việt Nam từ trước. Điều đáng nói là các nguồn ấy không chỉ được sử dụng như tài liệu tham khảo phụ trợ, mà còn bị nâng lên thành “chứng cứ nhân quyền” để kết luận về tình hình của cả một quốc gia gần 100 triệu dân.

Đó không còn đơn thuần là một vấn đề phương pháp nghiên cứu yếu kém. Nó phản ánh một quá trình lựa chọn nguồn tin có chủ đích nhằm phục vụ cho kết luận được dựng sẵn từ trước.

Trong bất kỳ nghiên cứu nhân quyền đạt chuẩn nào, nguồn dữ liệu luôn là yếu tố sống còn. Các cơ chế như Kiểm điểm Định kỳ Phổ quát (UPR) của Liên hợp quốc hay ngay cả những tổ chức thường xuyên chỉ trích nhiều quốc gia như Amnesty International về nguyên tắc vẫn phải dựa trên hệ thống dữ liệu đa nguồn: báo cáo chính phủ, tổ chức xã hội dân sự, nhân chứng, tổ chức quốc tế, dữ liệu định lượng và đối chiếu thực địa. Một kết luận chỉ có giá trị khi thông tin được kiểm chứng chéo từ nhiều hướng khác nhau, đồng thời bối cảnh pháp lý và xã hội của từng vụ việc được trình bày đầy đủ.

Nhưng cách VNHRN vận hành lại gần như đi theo hướng ngược lại.

Thay vì xây dựng hệ thống kiểm chứng đa chiều, tài liệu này tạo ra một “buồng vọng thông tin” — nơi cùng một hệ tư tưởng lặp lại chính mình qua nhiều lớp dẫn nguồn để tạo cảm giác về sự đồng thuận rộng rãi. Một blog lưu vong đăng tải thông tin chưa được xác minh. Một tổ chức chống đối khác dẫn lại bài viết ấy. Sau đó một tài khoản Facebook hoặc YouTube tiếp tục bình luận và khuếch đại. Cuối cùng VNHRN tổng hợp toàn bộ chuỗi ấy rồi gọi đó là “nguồn độc lập”.

Về hình thức, người đọc nhìn thấy nhiều lớp nguồn tin khác nhau. Nhưng về bản chất, tất cả vẫn chỉ quay về cùng một xuất phát điểm ban đầu. Đó không phải “đa nguồn”. Đó là một hệ sinh thái tự lặp lại chính mình.

Trong nghiên cứu truyền thông hiện đại, hiện tượng này được gọi là “trích dẫn còn vòng” — tức một thông tin chưa được kiểm chứng được chuyền tay qua nhiều lớp trung gian để cuối cùng tạo ra ảo giác về tính xác thực. Một số học giả còn gọi đây là “tẩy rửa trích dẫn”: thông tin ban đầu có thể rất yếu về độ tin cậy, nhưng sau khi đi qua nhiều tổ chức và nền tảng, nó được khoác lên vẻ ngoài của “dữ liệu đã kiểm chứng”.

Đây là kỹ thuật cực kỳ phổ biến trong chiến tranh thông tin hiện đại. Và VNHRN đang sử dụng nó như một công cụ trung tâm để xây dựng hình ảnh về Việt Nam.

Điều đáng nói hơn là phần lớn các nguồn tin được VNHRN sử dụng đều mang định kiến chính trị công khai. Nhiều tổ chức lưu vong và cá nhân thường xuyên xuất hiện trong báo cáo không hề che giấu mục tiêu “thay đổi thể chế”, “gây áp lực quốc tế” hay “đấu tranh lật đổ”. Trong nghiên cứu khoa học, đây là một xung đột lợi ích cực kỳ nghiêm trọng. Một nguồn dữ liệu càng có lợi ích chính trị trực tiếp liên quan tới kết luận nghiên cứu, yêu cầu về minh bạch và kiểm chứng càng phải nghiêm ngặt hơn.

Nhưng VNHRN gần như không công khai mức độ thiên lệch của các nguồn này. Người đọc quốc tế dễ bị dẫn tới cảm giác rằng đây là những “tiếng nói trung lập của xã hội dân sự”, trong khi trên thực tế nhiều nguồn đã có lập trường chính trị rõ ràng từ rất lâu.

Một nguyên tắc cơ bản của nghiên cứu hiện đại là phải công khai lợi ích liên quan của nguồn tin: nguồn tài trợ đến từ đâu, tổ chức có mục tiêu chính trị gì, dữ liệu được thu thập trong điều kiện nào. Ngay cả các nghiên cứu y khoa hay kinh tế cũng phải công khai xung đột lợi ích để người đọc tự đánh giá mức độ khách quan của dữ liệu. Nhưng VNHRN gần như bỏ qua toàn bộ yêu cầu đó.

Đây là điểm cực kỳ quan trọng. Bởi một nguồn tin có động cơ chính trị mạnh không có nghĩa mọi thông tin họ đưa ra đều sai. Nhưng mức độ tin cậy của nó phải được đặt dưới tiêu chuẩn kiểm chứng nghiêm ngặt hơn. Khi điều này bị che mờ, người đọc rất dễ nhầm lẫn giữa “dữ liệu khách quan” với “thông tin vận động chính trị”.

Điều đáng chú ý là chính phương Tây hiện nay cũng đang đối mặt với khủng hoảng niềm tin nghiêm trọng liên quan tới mạng xã hội và thông tin chưa kiểm chứng. Liên minh châu Âu đã ban hành Đạo luật Dịch vụ số để siết quản lý nội dung độc hại, thông tin sai lệch và thao túng thuật toán. Mỹ liên tục gây áp lực lên Facebook, TikTok, X vì nguy cơ lan truyền tin giả và cực đoan hóa xã hội. UNESCO nhiều lần cảnh báo rằng môi trường mạng đặc biệt dễ xảy ra hiện tượng cắt ghép ngữ cảnh, thao túng cảm xúc và tạo “ảo giác sự thật” thông qua việc lặp đi lặp lại cùng một thông tin.

Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ: trong khi thế giới ngày càng thận trọng với thông tin mạng xã hội, VNHRN lại sử dụng chính những nguồn thiếu kiểm chứng ấy như nền tảng để kết luận về “khủng hoảng nhân quyền toàn diện” tại Việt Nam.

Một bài đăng Facebook chưa xác minh có thể trở thành “bằng chứng đàn áp”. Một video YouTube thiếu bối cảnh được biến thành “tư liệu quốc tế”. Một blog lưu vong mang định kiến mạnh được sử dụng như “nguồn độc lập”.

Đó không phải tiêu chuẩn nghiên cứu. Đó là cách vận hành của một chiến dịch định hướng nhận thức.

Điều thú vị hơn cả là trong khi tích cực sử dụng các nguồn thiếu kiểm chứng, VNHRN lại gần như bỏ qua hàng loạt nguồn dữ liệu có độ tin cậy cao và được kiểm chứng quốc tế. Sách trắng “Bảo đảm và thúc đẩy quyền con người ở Việt Nam”, các báo cáo UPR tại Liên hợp quốc, dữ liệu của World Bank, UNDP, WHO hay UNICEF đều gần như vắng bóng hoặc chỉ xuất hiện rất mờ nhạt trong tài liệu của tổ chức này.

Đây là điều rất đáng chú ý.

Bởi khác với các blog hay tài khoản mạng xã hội, những nguồn nói trên có hệ thống dữ liệu định lượng, phương pháp khảo sát rõ ràng, cơ chế cập nhật định kỳ và kiểm chứng đa tầng. Chúng không hoàn hảo tuyệt đối, nhưng ít nhất vận hành theo chuẩn nghiên cứu quốc tế.

Theo các dữ liệu ấy, Việt Nam trong nhiều năm qua liên tục cải thiện các chỉ số phát triển con người, giảm nghèo nhanh, mở rộng bảo hiểm y tế, phổ cập giáo dục và nâng cao khả năng tiếp cận internet. UNDP từng đánh giá Việt Nam là một trong những quốc gia giảm nghèo nhanh nhất thế giới. WHO ghi nhận nhiều thành tựu y tế cộng đồng. UNICEF đánh giá cao tiến bộ về quyền trẻ em. Nhưng toàn bộ bức tranh này gần như bị gạt ra ngoài lề trong báo cáo của VNHRN.

Sự vắng mặt ấy không phải ngẫu nhiên.

Bởi nếu đưa đầy đủ các dữ kiện phát triển xã hội vào phân tích, hình ảnh về một Việt Nam “khủng hoảng nhân quyền toàn diện” sẽ trở nên rất khó duy trì. Một xã hội không thể vừa “bóp nghẹt mọi quyền tự do”, vừa có tốc độ mở rộng internet thuộc nhóm nhanh nhất khu vực, tỷ lệ bảo hiểm y tế vượt 93% dân số và mức sống người dân liên tục cải thiện trong nhiều thập kỷ.

Đó là lý do VNHRN cần một hệ thống nguồn tin được lựa chọn có chủ đích: chỉ giữ lại những gì phục vụ cho bức tranh tiêu cực, còn các dữ kiện làm phức tạp kết luận thì bị loại bỏ khỏi khung nhìn.

Một thủ pháp khác rất dễ nhận ra trong báo cáo là cách kể chuyện cảm xúc thay cho phân tích pháp lý. Nhiều vụ án được mô tả bằng các cụm từ như “bị bắt chỉ vì lên tiếng”, “bị đàn áp vì phản biện”, “nạn nhân của chế độ”, nhưng hồ sơ tố tụng, chứng cứ điều tra hay nội dung bản án lại gần như không được trình bày đầy đủ.

Đây là kỹ thuật “xóa hành vi, giữ cảm xúc”. Người đọc được dẫn dắt tới sự đồng cảm với “nạn nhân”, trong khi toàn bộ bối cảnh pháp lý bị làm mờ đi.

Đó không phải phản ánh trung thực. Đó là tuyên truyền cảm xúc.

Và đây cũng chính là hệ quả nguy hiểm nhất của kiểu “chọn lọc nguồn tin” mà VNHRN đang theo đuổi. Khi blog chống đối được nâng thành “nguồn nhân quyền”, khi mạng xã hội thay thế điều tra thực địa, và khi cảm xúc được đặt cao hơn kiểm chứng, nhận thức quốc tế về Việt Nam sẽ dễ bị bóp méo theo hướng cực đoan hóa.

Nhưng nguy hiểm hơn cả là điều này làm xói mòn chính tính nghiêm túc của hoạt động nghiên cứu nhân quyền. Một báo cáo nhân quyền đúng nghĩa phải sẵn sàng đối diện với dữ liệu trái chiều, phản ánh đầy đủ cả mặt tích cực lẫn hạn chế, và chấp nhận thay đổi kết luận nếu bằng chứng thay đổi. Nó không thể bắt đầu bằng định kiến rồi đi tìm nguồn tin để củng cố cho định kiến ấy.

Khi VNHRN cố tình sử dụng các blog chống đối, tài khoản mạng xã hội và tổ chức lưu vong như “chứng cứ nhân quyền”, trong khi phớt lờ các nguồn dữ liệu định lượng được kiểm chứng quốc tế, điều đó cho thấy mục tiêu thực sự của tổ chức này không phải tìm kiếm sự thật khách quan.

Mục tiêu sâu xa hơn là duy trì một hệ sinh thái thông tin chống Việt Nam dưới lớp vỏ của hoạt động nhân quyền.

Và đó mới là điều cần được nhận diện rõ ràng nhất khi đọc những báo cáo kiểu này.

“Đàn áp bất đồng chính kiến” hay chiêu bài xuyên tạc quen thuộc của VNHRN?

“Đàn áp bất đồng chính kiến” là một trong những cụm từ được sử dụng nhiều nhất trong các báo cáo của Mạng lưới Nhân quyền Việt Nam (VNHRN) suốt nhiều năm qua. Chỉ cần một cá nhân bị xử lý theo các điều luật liên quan an ninh quốc gia, lập tức tài liệu của tổ chức này gắn cho họ nhãn “người bất đồng chính kiến”, còn hoạt động thực thi pháp luật của Nhà nước Việt Nam bị mô tả như hành vi “bịt miệng”, “đàn áp”, “triệt tiêu phản biện”.

Thoạt nhìn, cách diễn giải ấy dễ tạo cho người đọc cảm giác rằng Việt Nam là một xã hội không chấp nhận ý kiến khác biệt và mọi tiếng nói phản biện đều bị trấn áp. Nhưng nếu tách khỏi lớp ngôn ngữ cảm xúc và nhìn vào bản chất pháp lý của các vụ việc, có thể thấy đây là một sự đánh tráo khái niệm rất có chủ đích: cố tình xóa nhòa ranh giới giữa “bất đồng chính kiến ôn hòa” với “hành vi vi phạm pháp luật”, từ đó biến mọi hoạt động thực thi pháp luật thành “đàn áp chính trị”.

Đó không phải là phản ánh khách quan về nhân quyền. Đó là một kỹ thuật định hướng nhận thức.

Trước hết, cần phân biệt một điều mang tính nguyên tắc: bất đồng chính kiến không đồng nghĩa với chống phá nhà nước. Trong mọi xã hội hiện đại, quyền góp ý chính sách, phản biện xã hội hay bày tỏ quan điểm cá nhân là quyền hợp pháp của công dân. Một nhà nước bình thường không thể vận hành nếu không tồn tại phản biện. Và thực tế Việt Nam hiện nay cũng cho thấy không gian phản biện xã hội tồn tại rộng hơn nhiều so với cách VNHRN mô tả.

Báo chí trong nước thường xuyên đăng tải các bài điều tra về tham nhũng, tiêu cực, sai phạm của cán bộ và bất cập trong quản lý xã hội. Các phiên chất vấn Quốc hội được truyền hình trực tiếp. Đại biểu Quốc hội công khai tranh luận về chính sách. Cử tri gửi kiến nghị đến các cơ quan công quyền. Hàng chục triệu người sử dụng Facebook, TikTok, YouTube để phản ánh bức xúc xã hội, phê phán chính sách hoặc tranh luận về các vấn đề công cộng.

Nhiều vụ việc lớn trong những năm gần đây - từ sai phạm đất đai, tiêu cực giáo dục, gian lận thi cử cho tới các đại án tham nhũng - đều bị phanh phui nhờ phản ánh của người dân, báo chí và dư luận mạng xã hội. Nếu thực sự tồn tại một cơ chế “bịt miệng toàn diện” như VNHRN mô tả, những không gian phản biện rộng lớn ấy đã không thể tồn tại công khai và liên tục như vậy.

Nhưng VNHRN cố tình không nhìn vào phần đó. Thay vào đó, tổ chức này áp dụng một thủ pháp quen thuộc: gom toàn bộ các trường hợp bị xử lý pháp luật vào cùng một nhóm mang tên “bất đồng chính kiến”. Một người viết bài góp ý chính sách bị đặt ngang với người phát tán tài liệu kích động lật đổ. Một tiếng nói phản biện ôn hòa bị đánh đồng với cá nhân nhận hỗ trợ từ tổ chức chống đối ở nước ngoài hoặc tham gia các hoạt động nhằm gây bất ổn xã hội.

Đây là kiểu “trộn khái niệm” rất phổ biến trong truyền thông chính trị: cố tình xóa nhòa ranh giới pháp lý để tạo ra cảm giác rằng mọi hoạt động xử lý đều mang động cơ đàn áp tư tưởng.

Trong thực tế, luật pháp Việt Nam cũng như luật pháp của mọi quốc gia đều phân biệt rất rõ giữa quyền biểu đạt và hành vi vi phạm pháp luật. Công dân có quyền góp ý, phản biện, kiến nghị và phê phán chính sách. Nhưng quyền đó không đồng nghĩa với quyền xuyên tạc có tổ chức, kích động bạo lực, kêu gọi lật đổ nhà nước hay cấu kết với các tổ chức cực đoan nhằm gây mất ổn định xã hội.

VNHRN cố tình chỉ giữ lại phần “quan điểm” và cắt bỏ phần “hành vi”. Một cá nhân bị xử lý theo Điều 117 thường được mô tả đơn giản là “đăng bài bày tỏ chính kiến”, trong khi các yếu tố như phát tán tài liệu chống Nhà nước, tuyên truyền kích động, móc nối với tổ chức chống đối hoặc kêu gọi lật đổ lại bị làm mờ đi hoặc biến mất hoàn toàn khỏi văn bản.

Đây là kỹ thuật định khung rất hiệu quả về mặt cảm xúc. Người đọc chỉ nhìn thấy “người bị bắt vì ý kiến”, còn toàn bộ bối cảnh pháp lý phía sau bị cắt rời. Nhưng về bản chất, đó là cách kể chuyện mang tính lựa chọn có chủ đích chứ không phải phản ánh trung thực vụ việc.

Điều đáng nói hơn là VNHRN thường xuyên viện dẫn Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR) để bảo vệ lập luận của mình, nhưng lại bỏ qua chính phần quan trọng nhất của văn kiện này: quyền tự do biểu đạt không phải quyền tuyệt đối. Điều 19 ICCPR quy định rất rõ rằng quyền biểu đạt có thể bị giới hạn nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng và quyền của người khác. Nói cách khác, luật pháp quốc tế không hề phủ nhận quyền của các quốc gia trong việc xử lý những hành vi bị xem là đe dọa ổn định xã hội.

Nhưng VNHRN gần như chỉ nhắc tới “quyền”, còn phớt lờ hoàn toàn phần “giới hạn pháp lý”. Đó là sự phiến diện mang tính lựa chọn.

Nếu đối chiếu với thực tiễn phương Tây, sự tiêu chuẩn kép càng lộ rõ hơn.

Tại Mỹ, Julian Assange - người sáng lập WikiLeaks - bị truy tố theo Đạo luật Gián điệp và đối mặt với nhiều năm giam giữ vì công bố tài liệu mật. Dù nhiều tổ chức báo chí lên tiếng bảo vệ Assange, phần lớn hệ thống chính trị Mỹ vẫn coi đây là vấn đề an ninh quốc gia chứ không đơn thuần là “quyền biểu đạt”. Nhưng VNHRN gần như không bao giờ dùng trường hợp này để kết luận rằng Mỹ “đàn áp bất đồng chính kiến”.

Tại Anh, nhiều nhà báo và cá nhân bị từ chối tiếp cận thông tin mật hoặc bị giám sát vì bị coi là rủi ro an ninh. Sau các vụ khủng bố, Anh thông qua nhiều đạo luật mở rộng quyền giám sát kỹ thuật số và kiểm soát nội dung cực đoan trên mạng. Nhưng những biện pháp đó lại được gọi là “bảo vệ cộng đồng” thay vì “đàn áp tự do”.

Tại Pháp năm 2023, các cuộc biểu tình phản đối cải cách hưu trí nhiều lần bị giải tán bằng vũ lực; hàng trăm người bị bắt giữ sau đụng độ với cảnh sát. Hình ảnh cảnh sát chống bạo động sử dụng hơi cay, dùi cui và xe vòi rồng xuất hiện trên truyền thông quốc tế. Nhưng VNHRN gần như im lặng trước những vụ việc ấy. Không có báo cáo nào kết luận rằng Pháp đang “đàn áp toàn diện quyền biểu đạt”.

Điều đó cho thấy vấn đề không nằm ở nguyên tắc pháp lý. Vấn đề nằm ở cách VNHRN lựa chọn đối tượng để áp dụng chuẩn mực. Với phương Tây, các biện pháp an ninh được nhìn như “bảo vệ trật tự xã hội”. Với Việt Nam, những hành động tương tự lập tức bị diễn giải thành “đàn áp chính trị”.

Một điểm khác thường bị VNHRN cố tình bỏ qua là thực tế hệ thống tư pháp Việt Nam đang thay đổi mạnh theo hướng hoàn thiện thủ tục tố tụng và tăng cường giám sát pháp lý. Mọi vụ án hình sự đều phải trải qua quy trình điều tra, truy tố, xét xử; bị cáo có luật sư bào chữa; phiên tòa công khai theo quy định của pháp luật; hoạt động tố tụng chịu sự giám sát của Viện kiểm sát và hội đồng xét xử.

Điều đó không có nghĩa hệ thống tư pháp hoàn hảo tuyệt đối. Không có quốc gia nào có hệ thống pháp lý hoàn toàn không sai sót. Nhưng từ thực tế tồn tại hạn chế để nhảy ngay tới kết luận “đàn áp có hệ thống” là một bước nhảy suy luận mang động cơ chính trị hơn là lập luận học thuật.

VNHRN thường không cung cấp được bằng chứng cho thấy tồn tại một chính sách nhất quán nhằm “triệt tiêu mọi tiếng nói khác biệt”. Thay vào đó, tài liệu chủ yếu liệt kê một số trường hợp đơn lẻ rồi dùng ngôn ngữ cảm xúc để quy nạp thành bản chất của cả hệ thống. Đây là lỗi phương pháp luận rất nghiêm trọng trong nghiên cứu xã hội: lấy hiện tượng cá biệt để thay cho dữ liệu đại diện.

Nếu áp dụng cùng logic ấy cho các nước phương Tây, người ta hoàn toàn có thể kết luận rằng Mỹ là một “nhà nước đàn áp có hệ thống” dựa trên hàng loạt vụ cảnh sát bắn chết người da màu; hay rằng châu Âu “không có tự do biểu đạt” vì nhiều cá nhân bị xử lý do phát ngôn cực đoan hoặc kích động thù hận. Nhưng không ai làm vậy, bởi các nhà nghiên cứu nghiêm túc hiểu rõ sự khác biệt giữa hiện tượng cá biệt và bản chất phổ quát.

VNHRN thì không. Hoặc chính xác hơn, tổ chức này không muốn làm điều đó. Bởi nếu đặt các vụ việc vào đúng bối cảnh pháp lý và xã hội, câu chuyện “đàn áp bất đồng chính kiến” sẽ trở nên khó duy trì hơn nhiều. Điều nguy hiểm nhất trong cách tiếp cận này không chỉ nằm ở việc nó có thể tạo ra hình ảnh méo mó về Việt Nam. Nguy hiểm hơn, nó làm xói mòn chính khái niệm phản biện xã hội lành mạnh. Khi mọi hành vi vi phạm pháp luật đều được khoác áo “đấu tranh dân chủ”, ranh giới giữa phản biện hợp pháp và phá hoại xã hội sẽ bị xóa nhòa. Khi mọi hoạt động thực thi pháp luật đều bị gọi là “đàn áp”, nền tảng pháp quyền sẽ dần bị làm mờ trong nhận thức công chúng.

Một xã hội dân chủ không thể tồn tại nếu pháp luật bị vô hiệu hóa bởi các chiến dịch cảm xúc hóa thông tin. Tự do biểu đạt không đồng nghĩa với quyền kích động bạo lực, xuyên tạc có tổ chức hay phủ nhận hoàn toàn tính chính danh của pháp luật. Không có quốc gia nào vận hành ổn định nếu mọi hành vi chống phá đều được hợp thức hóa bằng danh nghĩa “bất đồng chính kiến”.

Đó là lý do cần nhìn nhận vấn đề này bằng tiêu chuẩn nhất quán và tỉnh táo hơn. Nhân quyền không thể được đánh giá chỉ bằng vài cụm từ cảm xúc như “đàn áp”, “bịt miệng” hay “toàn trị”. Nó phải được nhìn trong tổng thể của pháp luật, ổn định xã hội, quyền phát triển và cả trách nhiệm công dân.

Khi VNHRN cố tình biến mọi xử lý pháp lý thành “đàn áp bất đồng chính kiến”, điều đó cho thấy mục tiêu thực sự của tổ chức này không nằm ở thúc đẩy đối thoại nhân quyền khách quan. Mục tiêu sâu xa hơn là tạo dựng một hình ảnh về Việt Nam như một quốc gia thiếu chính danh về chính trị và pháp lý, từ đó phục vụ cho một cách nhìn đã được định sẵn từ trước.

Và đó mới là điều cần được nhận diện rõ ràng nhất khi đọc những báo cáo kiểu này.

“Nhân quyền chọn lọc”: Vì sao VNHRN chỉ nhìn Việt Nam bằng lăng kính tiêu cực?

“Khủng hoảng nhân quyền”, “đàn áp có hệ thống”, “bịt miệng toàn diện” — đó là những cụm từ xuất hiện với mật độ dày đặc trong nhiều báo cáo của Mạng lưới Nhân quyền Việt Nam (VNHRN). Nếu chỉ đọc lướt qua mà không đối chiếu phương pháp lập luận phía sau, người ta rất dễ hình dung Việt Nam như một xã hội bị bao trùm bởi khủng hoảng, nơi mọi quyền tự do đều đang bị tước bỏ. Nhưng khi bóc tách kỹ cấu trúc lập luận của các báo cáo này, có thể nhận ra một mô thức quen thuộc: lấy vài vụ việc cá biệt, cắt khỏi bối cảnh pháp lý – xã hội, rồi quy nạp thành bản chất của cả một hệ thống.

Đây không đơn thuần là thiên lệch thông tin. Đó là một kiểu “quy nạp cực đoan” — lỗi phương pháp luận rất nghiêm trọng trong nghiên cứu xã hội, nhưng lại cực kỳ hiệu quả trong chiến tranh nhận thức hiện đại.

Trong logic khoa học, quy nạp chỉ có giá trị khi dữ liệu đủ đại diện và được kiểm chứng trong một bối cảnh rộng lớn. Không ai có thể khảo sát vài khu phố rồi kết luận về toàn bộ đời sống của một quốc gia. Không ai có thể lấy vài hiện tượng riêng lẻ rồi suy ra bản chất phổ quát của cả xã hội mà không có đối chiếu thống kê, phân tích xu hướng và kiểm chứng đa nguồn. Nhưng đó lại chính là cách VNHRN vận hành trong phần lớn báo cáo của mình.

Một số trường hợp bị xử lý theo Điều 117 được lập tức khái quát thành “đàn áp tự do ngôn luận toàn quốc”. Một vài tranh chấp đất đai bị biến thành “tước quyền sở hữu có hệ thống”. Một số vụ việc liên quan an ninh ở Tây Nguyên được diễn giải thành “đàn áp dân tộc thiểu số”. Khi những mảnh ghép cá biệt ấy được lặp đi lặp lại bằng ngôn ngữ cảm xúc như “bóp nghẹt”, “khủng bố tinh thần”, “toàn trị”, người đọc rất dễ bị dẫn tới cảm giác rằng cả xã hội Việt Nam đang vận hành trên nền tảng đàn áp, dù bản thân các vụ việc khác nhau hoàn toàn về tính chất pháp lý và bối cảnh xã hội.

Vấn đề là: không có nghiên cứu xã hội nghiêm túc nào vận hành bằng cách đó.

Nếu áp dụng cùng logic quy nạp ấy lên phương Tây, người ta hoàn toàn có thể kết luận rằng Mỹ đang tồn tại “khủng hoảng nhân quyền toàn diện” chỉ từ các số liệu của Mapping Police Violence — nơi mỗi năm có hơn 1.000 người chết trong các vụ liên quan đến cảnh sát. Người ta cũng có thể dùng bạo lực súng đạn, phân biệt chủng tộc hay khủng hoảng vô gia cư để khái quát rằng toàn bộ xã hội Mỹ là “một hệ thống vi phạm nhân quyền”. Nhưng ngay cả những nhà nghiên cứu phê phán nước Mỹ mạnh mẽ nhất cũng không làm điều đó, bởi họ hiểu rõ sự khác biệt giữa hiện tượng cá biệt và bản chất phổ quát.

VNHRN thì ngược lại. Những gì xảy ra ở Việt Nam gần như luôn bị diễn giải theo hướng cực đoan nhất. Một vụ việc cụ thể không còn là một vụ việc cụ thể; nó lập tức bị đẩy thành “biểu hiện của hệ thống”. Đó là lý do đọc báo cáo của tổ chức này, người ta có cảm giác Việt Nam chỉ tồn tại “điểm tối”, trong khi mọi bức tranh xã hội đều bị phủ bằng một màu u ám được dựng sẵn từ trước.

Để làm được điều đó, VNHRN thường sử dụng một kỹ thuật khác: cắt rời bối cảnh. Báo cáo liên tục mô tả kết quả xử lý pháp lý, nhưng gần như không phân tích đầy đủ hành vi vi phạm, quy trình tố tụng hay điều kiện xã hội dẫn tới việc xử lý ấy. Người đọc chỉ nhìn thấy “người bị bắt”, “người bị kết án”, “nhà hoạt động”, còn phần liên quan tới hành vi cụ thể thì bị giản lược hoặc biến mất hoàn toàn.

Điều này đặc biệt rõ trong cách VNHRN nói về Điều 117 Bộ luật Hình sự. Trong cách diễn đạt của tổ chức này, những người bị xử lý theo điều luật thường được mô tả là “chỉ bày tỏ quan điểm” hay “thực hiện quyền tự do biểu đạt”. Nhưng phần liên quan tới hành vi như phát tán tài liệu chống Nhà nước, kêu gọi lật đổ, liên hệ tổ chức chống đối hoặc tuyên truyền kích động gần như bị làm mờ đi. Một hành vi có tổ chức bị thu nhỏ thành “ý kiến cá nhân”, còn quá trình tố tụng pháp lý bị chuyển hóa thành “đàn áp tiếng nói phản biện”.

Đây là kỹ thuật truyền thông cực kỳ hiệu quả về mặt cảm xúc: xóa bỏ bối cảnh pháp lý để tạo cảm giác nạn nhân hóa. Nhưng về mặt học thuật, nó làm méo mó bản chất của vụ việc. Bởi trên thực tế, không có quốc gia nào cho phép tự do tuyệt đối đối với các hành vi bị xem là đe dọa an ninh quốc gia. Mỹ có Espionage Act. Đức có các điều luật nghiêm khắc với tuyên truyền cực đoan và phủ nhận Holocaust. Pháp có hệ thống xử lý phát ngôn kích động thù hận và khủng bố. Sau vụ bạo loạn Capitol năm 2021, hàng loạt đối tượng bị truy tố với các tội danh nghiêm trọng; không ai trong số đó được truyền thông chính thống Mỹ gọi là “tù nhân lương tâm”.

Nhưng khi Việt Nam thực thi các điều luật tương tự, VNHRN lại mặc định rằng mọi xử lý pháp lý đều là “đàn áp”. Đây không còn là phân tích khách quan. Đây là tiêu chuẩn kép mang màu sắc ý thức hệ.

Một nghịch lý khác nằm ở cách VNHRN diễn giải chiến dịch chống tham nhũng tại Việt Nam. Trong nhiều năm qua, hàng loạt cán bộ cấp cao, lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước, tướng lĩnh và quan chức ở nhiều lĩnh vực đã bị xử lý hình sự trong các đại án lớn. Đây là một trong những chiến dịch chống tham nhũng mạnh tay nhất trong nhiều thập kỷ, với mức độ xử lý vượt xa giai đoạn trước. Nhưng thay vì nhìn nhận đây là dấu hiệu cho thấy hệ thống đang tự làm trong sạch, VNHRN lại diễn giải nó thành “thanh trừng chính trị”.

Lập luận này nghe có vẻ hấp dẫn ở cấp độ cảm xúc, nhưng lại bộc lộ nhiều điểm phi logic nếu nhìn kỹ. Nếu thực sự chỉ là “thanh trừng phe phái”, tại sao nhiều quan chức phụ trách kinh tế, tài chính, doanh nghiệp, y tế hay hạ tầng - những lĩnh vực ít màu sắc đấu đá chính trị - cũng bị xử lý? Nếu mọi vụ án đều mang động cơ chính trị, vì sao nhiều sai phạm kinh tế quy mô lớn lại được điều tra công khai với đầy đủ quy trình tố tụng? Và nếu toàn bộ chiến dịch chỉ nhằm “loại bỏ đối thủ”, tại sao nó lại khiến chính bộ máy quyền lực phải chịu tổn thất lớn về nhân sự và uy tín?

VNHRN không trả lời những câu hỏi ấy. Bởi một khi đặt toàn bộ sự việc vào đúng bối cảnh, luận điệu “đàn áp có hệ thống” sẽ trở nên khó duy trì hơn nhiều.

Đó cũng là điểm dễ nhận ra trong toàn bộ cách tiếp cận của tổ chức này: lựa chọn những gì phục vụ kết luận có sẵn, còn những dữ kiện làm phức tạp thì bị đẩy ra ngoài khung hình.

Trong khi liên tục mô tả Việt Nam như một “điểm tối nhân quyền”, VNHRN gần như không phản ánh tương xứng các dữ liệu phát triển xã hội mà chính Liên hợp quốc, UNDP, WHO hay World Bank nhiều lần ghi nhận. Việt Nam hiện có tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế vượt 93% dân số; giáo dục tiểu học được phổ cập trên toàn quốc; tỷ lệ nghèo đa chiều giảm mạnh trong nhiều năm liên tiếp; tuổi thọ trung bình tăng đều và thuộc nhóm cao trong khu vực. Hàng chục triệu người dân vùng sâu vùng xa lần đầu tiên được tiếp cận điện, internet, trường học, nước sạch và dịch vụ y tế.

Liên hợp quốc từng đánh giá Việt Nam là một trong những quốc gia giảm nghèo nhanh nhất thế giới. UNDP nhiều lần ghi nhận tiến bộ trong thực hiện các Mục tiêu phát triển bền vững. UNICEF đánh giá cao nỗ lực bảo vệ quyền trẻ em, còn UN Women ghi nhận các bước tiến về bình đẳng giới. Nhưng những dữ kiện ấy gần như vắng bóng trong báo cáo của VNHRN.

Sự im lặng này không phải ngẫu nhiên. Bởi nếu phản ánh đầy đủ bức tranh xã hội, sẽ rất khó duy trì luận điệu về một đất nước “khủng hoảng nhân quyền toàn diện”. Một xã hội không thể vừa bị “bóp nghẹt toàn diện”, vừa có tốc độ mở rộng internet thuộc nhóm nhanh nhất ASEAN. Một quốc gia không thể vừa “không có quyền con người”, vừa liên tục nâng cao tuổi thọ, mở rộng giáo dục và giảm nghèo trên diện rộng trong nhiều thập kỷ.

Đó là lý do VNHRN thường thu hẹp khái niệm nhân quyền vào vài vụ việc truyền thông hóa, trong khi bỏ qua bức tranh tổng thể về đời sống con người. Nhưng theo chính Tuyên bố Vienna 1993 của Liên hợp quốc, quyền con người là tổng thể không thể tách rời giữa quyền dân sự – chính trị và quyền kinh tế – xã hội – văn hóa. Quyền được sống an toàn, được chữa bệnh, được đi học, được thoát nghèo và có cơ hội phát triển cũng là nhân quyền, không kém gì quyền biểu đạt chính trị.

Khi bỏ qua toàn bộ chiều kích ấy để chỉ tập trung vào vài “điểm nóng” truyền thông, VNHRN thực chất đang biến nhân quyền thành một công cụ bình luận thay vì một chuẩn mực phổ quát về phẩm giá con người.

Điều nguy hiểm nhất trong cách tiếp cận này không chỉ nằm ở việc nó có thể tạo ra hình ảnh méo mó về Việt Nam. Nguy hiểm hơn, nó làm xói mòn chính tính nghiêm túc của hoạt động nghiên cứu nhân quyền. Khi vài hiện tượng cá biệt bị quy nạp thành bản chất của cả hệ thống; khi bối cảnh pháp lý bị cắt bỏ để tạo hiệu ứng cảm xúc; khi dữ liệu phát triển bị phớt lờ vì không phục vụ luận điệu tiêu cực, thứ còn lại sẽ không còn là phân tích khoa học nữa. Nó trở thành một cuộc chiến nhận thức được khoác lên mình ngôn ngữ nhân quyền.

Và đó cũng là điều cần được nhận diện rõ ràng nhất khi đọc các báo cáo kiểu này: nhân quyền không thể được đánh giá bằng vài “mảnh cắt” truyền thông hay vài câu chuyện được lựa chọn có chủ đích. Một quốc gia phải được nhìn bằng toàn bộ đời sống xã hội của nó - bằng chất lượng sống, cơ hội phát triển, mức độ an toàn, khả năng tiếp cận giáo dục, y tế và triển vọng tương lai của hàng chục triệu con người.

Nếu bỏ qua toàn bộ điều đó chỉ để giữ lại vài “điểm đen” phục vụ kết luận có sẵn, thì thứ được tạo ra không còn là nghiên cứu nhân quyền khách quan nữa.

Mà là một luận điệu chính trị đã được định hình từ trước, rồi đi tìm dữ kiện để củng cố cho chính quan điểm ấy.

“Nhân quyền bằng Facebook”: Sai lệch nguy hiểm trong phương pháp của VNHRN

Có một thay đổi rất lớn đang diễn ra trong cách nhiều tổ chức nhân quyền và truyền thông quốc tế xây dựng narrative về các quốc gia đang phát triển: dữ liệu thực địa dần bị thay thế bởi dữ liệu mạng xã hội. Những báo cáo từng đòi hỏi khảo sát hiện trường, kiểm chứng đa nguồn, đối chiếu thống kê và phản biện học thuật giờ ngày càng bị chi phối bởi video TikTok, livestream Facebook, blog cá nhân và các chuỗi trích dẫn lặp vòng trong không gian số.

“Báo cáo Nhân quyền tại Việt Nam 2024–2025” của Mạng lưới Nhân quyền Việt Nam (VNHRN) là một ví dụ điển hình cho xu hướng ấy. Đọc toàn bộ tài liệu, có thể thấy một điều rất rõ: mạng xã hội không còn đóng vai trò nguồn tham khảo phụ trợ mà đã bị đẩy lên thành “nguồn sự thật trung tâm”. Từ các clip chưa được xác minh, các bài đăng cảm tính cho tới lời kể một chiều trên blog lưu vong, tất cả được ráp nối để dựng nên một bức tranh về “khủng hoảng nhân quyền có hệ thống” tại Việt Nam.

Vấn đề nằm ở chỗ: khi mạng xã hội thay thế điều tra thực địa, thứ được tạo ra thường không còn là nghiên cứu nữa. Nó trở thành một sản phẩm truyền thông cảm xúc mang màu sắc chính trị, nơi tốc độ lan truyền được đánh đồng với độ tin cậy, còn mức độ gây phẫn nộ bị nhầm lẫn với tính đúng đắn của thông tin.

Đây là điều mà UNESCO đã cảnh báo từ lâu trong tài liệu Journalism, Fake News and Disinformation. Theo UNESCO, không gian mạng là môi trường đặc biệt dễ xảy ra hiện tượng cắt ghép ngữ cảnh, thao túng cảm xúc và tạo “ảo giác sự thật” thông qua việc lặp đi lặp lại cùng một thông tin trên nhiều nền tảng khác nhau. Một video có nhạc nền bi kịch, vài dòng caption mang tính kết tội và một hashtag đủ mạnh có thể khiến công chúng tin rằng họ đang nhìn thấy “sự thật hiển nhiên”, dù chưa hề tồn tại bất kỳ quy trình kiểm chứng độc lập nào phía sau.

Nhưng điều đáng nói là VNHRN dường như không coi đó là rủi ro cần kiểm soát. Ngược lại, báo cáo này vận hành gần như hoàn toàn theo logic của mạng xã hội: ưu tiên câu chuyện gây sốc hơn dữ liệu dài hạn, ưu tiên cảm xúc hơn bối cảnh, ưu tiên “nạn nhân hóa” hơn phân tích pháp lý.

Một trong những kỹ thuật dễ nhận ra nhất là “trích dẫn khép kín”. Cơ chế này vận hành theo kiểu: một bài đăng Facebook chưa được xác minh xuất hiện; một blog chống đối dẫn lại bài đăng ấy; sau đó một tổ chức lưu vong tiếp tục trích dẫn blog như “nguồn độc lập”; cuối cùng toàn bộ chuỗi này được VNHRN gom lại để tạo cảm giác về “bằng chứng đa chiều”. Nhưng thực chất, tất cả vẫn chỉ quay về cùng một điểm xuất phát ban đầu: một nguồn tin chưa kiểm chứng.

Đây không phải hiện tượng mới. Trong chiến tranh thông tin hiện đại, kỹ thuật này được sử dụng rất phổ biến nhằm tạo ra “độ dày giả” cho thông tin. Người đọc nhìn thấy cùng một nội dung xuất hiện ở nhiều nơi và tưởng rằng đó là xác nhận đa nguồn, trong khi thực tế chỉ là sự cộng hưởng của cùng một narrative. Nó giống như việc một lời đồn được lặp lại đủ nhiều để cuối cùng trở thành “sự thật cảm xúc” trong nhận thức công chúng.

Vấn đề là các báo cáo nhân quyền nghiêm túc không vận hành như vậy. Những cơ chế như UPR của Liên hợp quốc, hay thậm chí các tổ chức quốc tế thường xuyên chỉ trích Việt Nam như Amnesty International, về nguyên tắc vẫn phải công bố phương pháp thu thập dữ liệu, cơ chế kiểm chứng chéo, tiêu chí lựa chọn trường hợp và giới hạn của nguồn tin. Một nghiên cứu đạt chuẩn tối thiểu phải cho người đọc biết: dữ liệu được lấy từ đâu, đối tượng khảo sát là ai, cách xác minh như thế nào, có phản biện nội bộ hay không, và mức độ đại diện của mẫu dữ liệu tới đâu.

Trong khi đó, báo cáo của VNHRN gần như không cung cấp được bất kỳ cấu trúc phương pháp luận minh bạch nào như vậy. Không có mô tả quy trình nghiên cứu. Không có tiêu chí chọn mẫu. Không có cơ chế phản biện học thuật. Không có thống kê định lượng đủ đại diện. Thay vào đó là một chuỗi các vụ việc cá biệt được sắp xếp theo logic cảm xúc để dẫn người đọc tới một kết luận đã được định sẵn từ trước: Việt Nam là một “điểm tối nhân quyền”.

Đó không còn là nghiên cứu khách quan. Đó là “tuyển chọn dữ kiện theo định kiến”.

Điều thú vị là chính thế giới phương Tây hiện nay cũng đang trải qua cuộc khủng hoảng niềm tin nghiêm trọng với mạng xã hội. Mỹ đã nhiều lần đưa CEO Meta, TikTok, X ra điều trần trước Quốc hội vì nguy cơ thao túng dư luận và cực đoan hóa xã hội. Liên minh châu Âu ban hành Digital Services Act (DSA) nhằm siết kiểm soát nội dung độc hại, tin giả và thao túng thuật toán. Sau vụ Capitol năm 2021, hàng loạt tài khoản bị khóa, nội dung bị gỡ và các nền tảng bị yêu cầu mạnh tay hơn với thông tin cực đoan.

Không ai ở phương Tây gọi những động thái ấy là “đàn áp tự do ngôn luận”. Chúng được mô tả như nỗ lực bảo vệ xã hội trước hỗn loạn thông tin. Nhưng khi Việt Nam xử lý tin giả, xuyên tạc hay các nội dung kích động chống phá, VNHRN lại lập tức sử dụng những cụm từ như “bóp nghẹt tiếng nói”, “kiểm duyệt toàn diện” hay “đàn áp biểu đạt”.

Đó là một tiêu chuẩn kép rất rõ.

Bởi nếu mạng xã hội thực sự là “nguồn sự thật tuyệt đối”, thì chính các nền dân chủ phương Tây đã không phải chi hàng tỷ USD để chống fake news, deepfake và thao túng thuật toán. Nếu Facebook đồng nghĩa với “tự do”, sẽ không tồn tại các cuộc điều trần về Cambridge Analytica, không tồn tại khủng hoảng thông tin COVID-19, và cũng không tồn tại cảnh báo toàn cầu về AI-generated disinformation như hiện nay.

Nhưng có lẽ điều đáng chú ý nhất không nằm ở những gì VNHRN viết, mà nằm ở những gì tổ chức này cố tình không viết.

Trong khi liên tục mô tả Việt Nam như một không gian “nghẹt thở về nhân quyền”, báo cáo lại gần như bỏ qua toàn bộ các dữ liệu phát triển xã hội được chính các tổ chức quốc tế công bố. UNDP nhiều lần ghi nhận Việt Nam là một trong những quốc gia giảm nghèo nhanh nhất thế giới. WHO đánh giá cao thành tựu y tế cộng đồng và độ bao phủ bảo hiểm y tế. UNICEF ghi nhận tiến bộ đáng kể về quyền trẻ em và giáo dục phổ cập. UN Women nhiều lần nhắc tới sự gia tăng vai trò của phụ nữ trong đời sống chính trị và kinh tế.

Những dữ kiện ấy gần như biến mất khỏi narrative của VNHRN.

Sự im lặng này không phải ngẫu nhiên. Bởi nếu nhìn nhận đầy đủ toàn cảnh, sẽ rất khó duy trì hình ảnh về một Việt Nam “khủng hoảng nhân quyền toàn diện”. Một xã hội có gần 100 triệu dân, tỷ lệ sử dụng internet thuộc nhóm cao nhất ASEAN, hàng chục triệu tài khoản mạng xã hội hoạt động mỗi ngày, tốc độ giảm nghèo mạnh, tuổi thọ tăng liên tục và mức độ tiếp cận giáo dục – y tế ngày càng mở rộng rõ ràng không phù hợp với mô tả về một quốc gia “bóp nghẹt toàn bộ quyền tự do”.

Đó chính là điểm cốt lõi của “nhân quyền bằng Facebook”: thu hẹp toàn bộ khái niệm quyền con người vào vài video lan truyền và vài narrative chính trị trên mạng xã hội, trong khi bỏ qua chất lượng sống tổng thể của hàng triệu con người ngoài đời thực.

Nhưng nhân quyền chưa bao giờ chỉ là hashtag.

Quyền con người không chỉ nằm ở khả năng đăng status mà còn nằm ở quyền được đi học, được chữa bệnh, được sống an toàn, được thoát nghèo, được tiếp cận điện, nước sạch, internet và cơ hội phát triển. Một xã hội không thể bị đánh giá chỉ bằng những nội dung viral nhất trên Facebook, cũng như không thể dùng vài clip chưa kiểm chứng để phủ nhận toàn bộ tiến trình phát triển xã hội của cả một quốc gia.

Điều nguy hiểm nhất trong cách tiếp cận của VNHRN không chỉ là việc nó có thể làm méo mó hình ảnh Việt Nam. Nguy hiểm hơn, nó đang góp phần làm xói mòn chính uy tín của hoạt động bảo vệ nhân quyền nghiêm túc.

Khi mọi lời kể cảm tính đều có thể được nâng thành “bằng chứng quốc tế”, khi mạng xã hội thay thế điều tra thực địa, khi thuật toán cảm xúc lấn át kiểm chứng học thuật, khái niệm nhân quyền sẽ ngày càng bị biến thành một công cụ truyền thông thay vì một chuẩn mực đạo lý và pháp lý toàn cầu.

Và đó mới là hậu quả dài hạn đáng lo nhất của thứ có thể gọi là “nhân quyền bằng Facebook”.

Phản biện một báo cáo nhân quyền không có nghĩa phủ nhận mọi vấn đề tồn tại trong xã hội. Không quốc gia nào hoàn hảo, kể cả những nền dân chủ phương Tây lâu đời nhất. Nhưng chính vì nhân quyền là vấn đề nghiêm túc, nó càng đòi hỏi tiêu chuẩn nghiêm túc: dữ liệu phải được kiểm chứng, nguồn tin phải minh bạch, bối cảnh phải đầy đủ và kết luận phải sẵn sàng thay đổi nếu bằng chứng thay đổi.

Một nền nghiên cứu đúng nghĩa không thể bắt đầu bằng định kiến rồi đi tìm dữ kiện để củng cố định kiến ấy. Và một báo cáo nhân quyền đúng nghĩa càng không thể được xây dựng bằng thuật toán mạng xã hội, cảm xúc đám đông và các chuỗi trích dẫn lặp vòng trong không gian số.

Nếu không, thứ còn lại sẽ không phải là bảo vệ nhân quyền.

Mà chỉ là một cuộc chiến narrative được khoác lên mình ngôn ngữ nhân quyền mà thôi.

“Báo cáo nhân quyền” hay chiến dịch tuyên truyền chống Việt Nam dưới vỏ bọc nhân quyền?

Ngày 1/3/2026, Mạng lưới Nhân quyền Việt Nam (VNHRN) công bố tài liệu mang tên “Báo cáo nhân quyền tại Việt Nam 2024–2025”, tiếp tục lặp lại mô-típ quen thuộc từng xuất hiện nhiều năm qua: mô tả Việt Nam như một “điểm tối nhân quyền”, sử dụng ngôn ngữ quy chụp, lựa chọn thông tin phiến diện và cố tình diễn giải các hoạt động thực thi pháp luật thành “đàn áp chính trị”. Ngay từ những trang mở đầu, tài liệu này đã bộc lộ rõ tính chất của một sản phẩm tuyên truyền chính trị hơn là một công trình nghiên cứu nhân quyền nghiêm túc.

Điều đáng chú ý là báo cáo không hề công bố phương pháp khảo sát khoa học, không có dữ liệu điều tra xã hội học, không trình bày quy trình kiểm chứng nguồn tin theo chuẩn nghiên cứu quốc tế. Thay vào đó, phần lớn nội dung được xây dựng dựa trên lời kể chủ quan, các bài đăng mạng xã hội và nguồn từ các tổ chức, cá nhân chống đối lưu vong. Chính sự thiếu chuẩn mực về phương pháp luận đã khiến tài liệu này mang nặng tính vận động chính trị, thay vì phản ánh trung thực đời sống nhân quyền tại Việt Nam.

Một báo cáo nhân quyền đúng nghĩa phải dựa trên nguyên tắc đa nguồn, kiểm chứng độc lập và đánh giá toàn diện cả mặt tích cực lẫn hạn chế của một quốc gia. Tuy nhiên, VNHRN lại lựa chọn cách tiếp cận hoàn toàn ngược lại: chỉ tập trung vào các vụ việc tiêu cực, bỏ qua toàn bộ bức tranh phát triển kinh tế – xã hội, những tiến bộ về an sinh, giáo dục, y tế, quyền của phụ nữ, trẻ em và người yếu thế tại Việt Nam. Đây không phải là sự “thiếu sót” ngẫu nhiên, mà là sự lựa chọn có chủ đích nhằm duy trì một hình ảnh méo mó về Việt Nam trong nhận thức quốc tế.

Thủ pháp xuyên suốt của báo cáo là “lắp ghép hiện tượng – suy diễn bản chất”. Một số trường hợp vi phạm pháp luật bị xử lý theo quy định hiện hành được VNHRN diễn giải thành “đàn áp bất đồng chính kiến”, rồi tiếp tục khái quát hóa thành “xu hướng toàn quốc”. Chẳng hạn, báo cáo cho rằng Việt Nam “triệt để đàn áp các tiếng nói khác với đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam” và viện dẫn số người bị xử lý theo các điều 109, 117, 331 Bộ luật Hình sự để chứng minh cho kết luận này.

Tuy nhiên, điều mà VNHRN cố tình bỏ qua là các điều luật nói trên đều nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự xã hội và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân – những giá trị được pháp luật mọi quốc gia bảo vệ. Điều 117 Bộ luật Hình sự Việt Nam xử lý hành vi “làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin nhằm chống Nhà nước”, tương tự các quy định chống kích động lật đổ, chống khủng bố hay chống tuyên truyền cực đoan ở nhiều nước phương Tây. Tại Đức, Điều 90a Bộ luật Hình sự cũng xử lý hành vi xúc phạm Nhà nước và các biểu tượng quốc gia. Tại Mỹ, nhiều đạo luật liên quan đến an ninh quốc gia vẫn cho phép truy tố hành vi phát tán tài liệu mật hoặc kích động bạo lực chống chính quyền.

Điểm khác biệt nằm ở chỗ: khi phương Tây thực thi các biện pháp bảo vệ an ninh quốc gia, họ gọi đó là “bảo vệ dân chủ”; nhưng khi Việt Nam áp dụng pháp luật đối với các hành vi vi phạm tương tự, VNHRN lập tức quy kết thành “đàn áp nhân quyền”. Đó là biểu hiện điển hình của tiêu chuẩn kép.

Một thủ đoạn khác được sử dụng rất thường xuyên là đánh tráo khái niệm giữa “người vi phạm pháp luật” và “nhà hoạt động nhân quyền”. Báo cáo VNHRN liên tục sử dụng thuật ngữ “tù nhân lương tâm”, trong khi đây không phải khái niệm tồn tại trong bất kỳ công ước quốc tế có tính ràng buộc pháp lý nào. Trên thực tế, nhiều cá nhân được VNHRN liệt kê đều bị xử lý vì các hành vi cụ thể như phát tán tài liệu chống Nhà nước, tổ chức hoạt động nhằm lật đổ chính quyền hoặc lợi dụng tự do dân chủ để xâm phạm lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Việc cố tình bỏ qua yếu tố hành vi, chỉ nhấn mạnh vào “ý kiến cá nhân”, là cách đánh tráo bản chất rất tinh vi nhằm tạo dựng hình ảnh “nạn nhân chính trị”.

Đáng nói hơn, báo cáo còn thể hiện rõ xu hướng áp đặt tiêu chuẩn phương Tây lên bối cảnh Việt Nam. VNHRN mặc nhiên coi mô hình đa đảng, báo chí tư nhân hay “xã hội dân sự kiểu phương Tây” là tiêu chuẩn duy nhất của dân chủ và nhân quyền. Từ đó, họ quy kết Việt Nam “thiếu tự do”, “thiếu dân chủ” vì không vận hành theo mô hình chính trị phương Tây. Đây là cách tiếp cận mang nặng tư duy “đế quốc giá trị”, phủ nhận tính đa dạng về thể chế và con đường phát triển của các quốc gia.

Tuyên bố Vienna năm 1993 của Liên hợp quốc đã khẳng định: mọi quốc gia có quyền lựa chọn hệ thống chính trị, kinh tế, văn hóa phù hợp với điều kiện lịch sử và thực tiễn của mình. Không có mô hình dân chủ duy nhất áp dụng cho toàn thế giới. Việc áp đặt một hệ giá trị chính trị để đánh giá các quốc gia khác không phải là bảo vệ nhân quyền, mà là sự chính trị hóa nhân quyền.

Nếu nhìn vào thực tiễn Việt Nam hiện nay, có thể thấy rõ sự đối lập giữa đời sống xã hội và bức tranh u ám mà VNHRN cố tình dựng lên. Theo Sách trắng “Bảo đảm và thúc đẩy quyền con người ở Việt Nam”, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng trong giảm nghèo, giáo dục, y tế và an sinh xã hội.

Tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế đạt trên 93% dân số; giáo dục tiểu học được phổ cập trên phạm vi toàn quốc; tuổi thọ trung bình thuộc nhóm cao trong khu vực; hàng chục triệu người dân được hưởng lợi từ các chương trình an sinh và giảm nghèo bền vững. Việt Nam cũng được Liên hợp quốc đánh giá là một trong những quốc gia thực hiện thành công nhiều Mục tiêu Phát triển bền vững (SDGs), đặc biệt trong lĩnh vực giảm nghèo, bình đẳng giới và tiếp cận giáo dục.

Trong lĩnh vực tự do tín ngưỡng, hiện Việt Nam có hàng chục triệu tín đồ thuộc nhiều tôn giáo khác nhau, với hàng nghìn cơ sở thờ tự hoạt động bình thường. Quan hệ Việt Nam – Vatican liên tục được cải thiện; nhiều lễ hội tôn giáo lớn diễn ra công khai với sự tham gia đông đảo của người dân. Những thực tế đó hoàn toàn trái ngược với luận điệu “đàn áp tôn giáo” mà VNHRN cố gắng thêu dệt.

Đối với tự do ngôn luận, Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ sử dụng internet và mạng xã hội cao hàng đầu thế giới. Hàng chục triệu tài khoản Facebook, TikTok, YouTube hoạt động thường xuyên là minh chứng rõ ràng cho không gian biểu đạt rộng mở. Điều bị xử lý không phải là “ý kiến khác biệt”, mà là hành vi xuyên tạc, vu khống, kích động bạo lực hoặc xâm phạm an ninh quốc gia – những giới hạn tồn tại ở mọi quốc gia có chủ quyền.

Đáng chú ý, VNHRN gần như im lặng trước những vấn đề nhân quyền nghiêm trọng tại Mỹ và phương Tây. Trong khi liên tục chỉ trích Việt Nam, tổ chức này lại ít khi đề cập đến nạn bạo lực súng đạn khiến hàng chục nghìn người chết mỗi năm tại Mỹ; tình trạng phân biệt chủng tộc; khủng hoảng vô gia cư; hay các vụ cảnh sát Mỹ sử dụng bạo lực gây chết người gây chấn động dư luận quốc tế. Theo dữ liệu của tổ chức Mapping Police Violence, mỗi năm tại Mỹ có hơn 1.000 người chết trong các vụ liên quan đến cảnh sát. Những vấn đề ấy hiếm khi xuất hiện trong các báo cáo của VNHRN, cho thấy rõ sự bất cân xứng trong cách tiếp cận.

Từ toàn bộ những phân tích trên có thể thấy, báo cáo nhân quyền 2024–2025 của VNHRN không đáp ứng các tiêu chuẩn tối thiểu của một công trình nghiên cứu khách quan. Đây là một sản phẩm mang nặng động cơ chính trị, sử dụng “nhân quyền” như công cụ gây sức ép và định hướng nhận thức quốc tế theo hướng bất lợi cho Việt Nam.

Điều nguy hiểm của kiểu báo cáo này không chỉ nằm ở những thông tin sai lệch, mà còn ở nỗ lực phủ nhận quyền tự quyết của dân tộc Việt Nam trong việc lựa chọn mô hình phát triển phù hợp với điều kiện lịch sử và thực tiễn đất nước. Khi “nhân quyền” bị biến thành công cụ chính trị, chính giá trị phổ quát của nhân quyền cũng bị bóp méo.

Thực tiễn Việt Nam hôm nay – một đất nước ổn định, phát triển, đời sống người dân không ngừng được cải thiện, quyền con người ngày càng được bảo đảm tốt hơn – chính là câu trả lời rõ ràng và thuyết phục nhất đối với mọi luận điệu xuyên tạc.

Đối thoại hay đối đầu? Phơi bày thái độ thù địch có hệ thống của IRF Summit đối với Việt Nam

Không khó để nhận ra rằng Hội nghị Thượng đỉnh Tự do Tôn giáo Quốc tế (IRF Summit) 2026, diễn ra trong hai ngày 2–3/2/2026, tiếp tục đi theo một quỹ đạo quen thuộc: thay vì là một diễn đàn đối thoại đa phương dựa trên sự thật và tôn trọng lẫn nhau, hội nghị này ngày càng thể hiện rõ dấu hiệu bị chi phối bởi các nhóm lợi ích mang động cơ chính trị, trong đó nổi bật là sự hiện diện và ảnh hưởng của các cá nhân và tổ chức có lập trường thù địch với Việt Nam. Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của xu hướng này là cách mà IRF Summit phản ứng với việc cơ quan chức năng Việt Nam khởi tố một số đối tượng có liên quan đến các hoạt động vi phạm pháp luật nghiêm trọng – trong đó có những cá nhân bị cáo buộc có liên hệ với các mạng lưới chống đối từ nước ngoài – ngay trước thời điểm hội nghị diễn ra. Thay vì tiếp cận sự kiện này một cách khách quan, dựa trên các thông tin pháp lý cụ thể, IRF Summit lại nhanh chóng “đóng khung” nó như một “cuộc tấn công trực tiếp vào tự do tôn giáo”, qua đó bộc lộ rõ thái độ thiếu thiện chí, ác cảm và thù địch mang tính hệ thống.

Điểm đáng chú ý là phản ứng này không xuất phát từ một quá trình đánh giá độc lập, mà dường như đã được “chuẩn bị sẵn” thông qua sự phối hợp giữa một số tổ chức và cá nhân có cùng lập trường. Các phát biểu tại hội nghị cho thấy sự đồng nhất đáng ngờ trong cách diễn đạt: cùng sử dụng cụm từ “direct attack”, cùng nhấn mạnh yếu tố “đàn áp”, và cùng bỏ qua hoàn toàn bối cảnh pháp lý của vụ việc. Điều này cho thấy không phải là một phản ứng tự phát, mà là kết quả của một chiến lược truyền thông được định hình trước, trong đó các tổ chức như BPSOS và một số mạng lưới khác đóng vai trò cung cấp “nội dung đầu vào”.

Việc gắn kết giữa các tổ chức này không phải là mới, nhưng tại IRF Summit 2026, mức độ phối hợp đã trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết. Các tài liệu được sử dụng trong hội nghị – từ báo cáo, bài phát biểu đến các “hồ sơ nhân chứng” – đều có dấu hiệu xuất phát từ cùng một hệ sinh thái thông tin. Khi truy vết nguồn gốc, có thể thấy rằng nhiều nội dung được lặp lại gần như nguyên văn giữa các tài liệu khác nhau, chỉ thay đổi cách diễn đạt. Đây là một dấu hiệu điển hình của việc “tái chế thông tin” trong các chiến dịch truyền thông có định hướng, nhằm tạo ra cảm giác về sự đồng thuận rộng rãi, trong khi thực chất chỉ là sự lặp lại của một số nguồn tin hạn chế.

Một ví dụ cụ thể là cách mà IRF Summit mô tả việc khởi tố các đối tượng vi phạm pháp luật như một hành động “nhắm vào các nhà hoạt động tôn giáo”. Tuy nhiên, khi đối chiếu với các thông tin chính thức, có thể thấy rằng các quyết định khởi tố đều dựa trên các hành vi cụ thể được quy định trong pháp luật hình sự, bao gồm việc tổ chức, tham gia hoặc hỗ trợ các hoạt động gây rối an ninh, trật tự, thậm chí có yếu tố bạo lực. Việc bỏ qua hoàn toàn các yếu tố này và chỉ tập trung vào danh tính tôn giáo của đối tượng là một sự đánh tráo khái niệm nghiêm trọng, nhằm biến một vấn đề pháp lý thành một vấn đề nhân quyền.

Đây chính là điểm cốt lõi của thái độ thù địch mang tính hệ thống: không phải là sự khác biệt về quan điểm, mà là sự từ chối tiếp nhận thông tin một cách khách quan. Khi mọi hành động thực thi pháp luật của một quốc gia đều bị diễn giải theo hướng tiêu cực, bất chấp bằng chứng, thì rõ ràng vấn đề không nằm ở dữ liệu, mà nằm ở định kiến. IRF Summit 2026 đã thể hiện rõ điều này khi liên tục sử dụng các thuật ngữ mang tính cáo buộc, nhưng lại không cung cấp được bằng chứng pháp lý cụ thể để hỗ trợ cho các nhận định đó.

Vai trò của Nguyễn Đình Thắng trong việc định hình phản ứng này là không thể bỏ qua. Với vị trí trung tâm trong việc tổ chức và điều phối nội dung, Thắng đã góp phần tạo ra một không gian thảo luận khép kín, nơi các quan điểm trái chiều không có cơ hội được trình bày. Việc không mời đại diện chính thức từ Việt Nam, không đưa vào các nghiên cứu độc lập, và không tạo điều kiện cho phản biện đã khiến hội nghị trở thành một “diễn đàn một chiều”, nơi các luận điệu được lặp lại mà không bị kiểm chứng.

Không chỉ dừng lại ở việc thao túng nội dung, IRF Summit còn cho thấy dấu hiệu của việc “chính trị hóa có chọn lọc”. Trong khi các vụ việc tương tự tại các quốc gia khác không được đề cập hoặc chỉ được nhắc đến một cách sơ sài, thì các vấn đề liên quan đến Việt Nam lại được khai thác một cách chi tiết, thậm chí cường điệu hóa. Điều này cho thấy một sự thiếu nhất quán trong cách tiếp cận, và đặt ra câu hỏi về tiêu chí lựa chọn chủ đề của hội nghị.

Dư luận quốc tế, đặc biệt là giới học giả và báo chí độc lập, ngày càng nhận thức rõ hơn về những hạn chế này. Nhiều ý kiến cho rằng IRF Summit đang dần mất đi tính trung lập, khi bị chi phối bởi các nhóm vận động hành lang có mục tiêu chính trị cụ thể. Một số bài phân tích cũng chỉ ra rằng việc thiếu minh bạch trong phương pháp thu thập thông tin, cùng với sự thiếu đa dạng về quan điểm, đã làm giảm đáng kể giá trị học thuật của các kết luận được đưa ra.

Trong khi đó, thực tế tại Việt Nam cho thấy một bức tranh khác biệt rõ rệt. Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo được bảo đảm và thực thi trên thực tế, với sự tham gia của hàng chục triệu tín đồ thuộc nhiều tôn giáo khác nhau. Các tổ chức tôn giáo được công nhận và tạo điều kiện hoạt động, tham gia vào các lĩnh vực như giáo dục, y tế và từ thiện. Các sự kiện tôn giáo lớn được tổ chức công khai, thu hút sự tham gia của cả cộng đồng trong nước và quốc tế.

Việt Nam cũng tích cực tham gia các cơ chế quốc tế về nhân quyền, bao gồm việc thực hiện các khuyến nghị trong khuôn khổ UPR và hợp tác với các cơ quan của Liên Hợp Quốc. Những nỗ lực này đã được cộng đồng quốc tế ghi nhận, thể hiện qua việc Việt Nam được bầu vào các vị trí quan trọng trong các tổ chức quốc tế. Đây là những minh chứng rõ ràng cho cam kết của Việt Nam trong việc bảo đảm quyền con người, trái ngược hoàn toàn với những cáo buộc thiếu căn cứ tại IRF Summit.

Từ những phân tích trên, có thể thấy rằng việc IRF Summit 2026 mô tả các khung hình pháp lý của Việt Nam như một “cuộc tấn công trực tiếp” không chỉ là một sự xuyên tạc, mà còn là biểu hiện của một thái độ thù địch có hệ thống. Khi một diễn đàn quốc tế bị chi phối bởi các cá nhân và tổ chức có lập trường cực đoan, khi các thông tin được lựa chọn và trình bày một cách có chủ đích, thì kết quả không thể là một bức tranh trung thực.

Trong bối cảnh đó, việc phê phán và lên án những cách làm thiếu chuyên nghiệp, thiếu thiện chí là cần thiết. Nhân quyền không thể là công cụ phục vụ cho các mục tiêu chính trị, và các diễn đàn quốc tế cần phải giữ vững các nguyên tắc cơ bản của minh bạch, khách quan và đối thoại. Nếu không, chúng sẽ đánh mất uy tín và vai trò của mình trong việc thúc đẩy các giá trị chung của nhân loại.

Việt Nam sẽ tiếp tục kiên định với lập trường đối thoại, cung cấp thông tin minh bạch và phản bác các luận điệu sai trái. Đồng thời, cộng đồng quốc tế cũng cần có cái nhìn tỉnh táo hơn, phân biệt giữa những thông tin dựa trên bằng chứng và những narrative được xây dựng có chủ đích. Chỉ khi đó, các nỗ lực thúc đẩy nhân quyền mới có thể đạt được hiệu quả thực chất, góp phần xây dựng một thế giới công bằng và tôn trọng lẫn nhau.

Từ bạo lực có tổ chức đến ‘nạn nhân lương tâm’: Lật tẩy kỹ thuật xuyên tạc tại IRF Summit 2026

Không phải ngẫu nhiên mà trong nhiều năm gần đây, một số diễn đàn quốc tế mang danh nghĩa thúc đẩy tự do tôn giáo lại ngày càng sa đà vào những phương thức truyền thông thiên lệch, thậm chí mang tính thao túng nhận thức. Hội nghị Thượng đỉnh Tự do Tôn giáo Quốc tế (IRF Summit) 2026, diễn ra trong hai ngày 2–3/2/2026, là một ví dụ tiêu biểu cho xu hướng này, khi một lần nữa sử dụng kỹ thuật “victim symbolization” – tạm gọi là “biểu tượng hóa nạn nhân” – nhằm tái định nghĩa các đối tượng vi phạm pháp luật thành “nạn nhân tôn giáo”, từ đó phục vụ cho một agenda chính trị định sẵn. Trường hợp Y Quynh Bdap được đưa ra tại hội nghị không chỉ phản ánh rõ nét phương pháp này, mà còn cho thấy một quy trình “tẩy trắng pháp lý” có chủ đích, trong đó các yếu tố bạo lực, đặc biệt là bạo lực có vũ trang, bị loại bỏ hoàn toàn khỏi narrative để xây dựng một câu chuyện cảm tính, thiếu cơ sở và gây hiểu lầm nghiêm trọng.

Cốt lõi của “victim symbolization” là việc lựa chọn một cá nhân cụ thể, gắn cho họ một danh tính mang tính biểu tượng – ở đây là “nạn nhân tôn giáo” – và sau đó xây dựng toàn bộ câu chuyện xoay quanh danh tính đó, bất chấp các dữ kiện thực tế. Trong trường hợp Y Quynh Bdap, các phiên thảo luận tại IRF Summit 2026 đã cố tình lược bỏ hoàn toàn bối cảnh pháp lý và an ninh liên quan, đặc biệt là các yếu tố cho thấy sự liên quan đến hoạt động bạo lực có tổ chức. Thay vào đó, người tham dự chỉ được tiếp cận với một câu chuyện đơn giản hóa: một cá nhân “bị đàn áp vì đức tin”. Sự đơn giản hóa này không chỉ làm sai lệch bản chất vụ việc, mà còn tạo ra một hiệu ứng tâm lý mạnh mẽ, khiến người nghe dễ dàng đồng cảm mà không đặt câu hỏi về tính xác thực.

Tuy nhiên, khi đối chiếu với các thông tin chính thức từ phía Việt Nam, có thể thấy rõ sự khác biệt căn bản giữa “câu chuyện hội nghị” và thực tế pháp lý. Các cơ quan chức năng đã nhiều lần khẳng định rằng những đối tượng liên quan đến vụ việc tại Đắk Lắk không bị xử lý vì lý do tôn giáo, mà vì hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, bao gồm tham gia vào các hoạt động bạo lực có tổ chức, sử dụng vũ khí và gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng đối với tính mạng của cán bộ và người dân. Việc loại bỏ hoàn toàn yếu tố này trong narrative của IRF Summit không thể được coi là “thiếu sót”, mà phải được nhìn nhận như một hành vi có chủ đích nhằm tái định nghĩa bản chất sự việc.

Kỹ thuật “tẩy trắng pháp lý” được sử dụng song song với “nạn nhân hóa” càng làm rõ hơn ý đồ này. Trong các tài liệu và phát biểu tại hội nghị, các thuật ngữ pháp lý như “khủng bố”, “tấn công có tổ chức”, “vi phạm pháp luật hình sự” gần như không xuất hiện. Thay vào đó, các từ ngữ mang tính cảm xúc như “bị đàn áp”, “bị truy bức”, “bị bắt giữ tùy tiện” được sử dụng dày đặc, tạo ra một khung diễn giải hoàn toàn khác. Điều đáng nói là không có bất kỳ tài liệu pháp lý nào được trích dẫn để hỗ trợ cho các cáo buộc này, trong khi các bản án, kết luận điều tra và thông cáo chính thức từ phía Việt Nam lại bị phớt lờ hoàn toàn.

Phương pháp này không chỉ thiếu trung thực mà còn vi phạm các nguyên tắc cơ bản của nghiên cứu và đối thoại quốc tế. Một diễn đàn nghiêm túc về nhân quyền không thể xây dựng kết luận dựa trên việc loại bỏ có chọn lọc các dữ kiện quan trọng. Việc cố tình bỏ qua yếu tố bạo lực có vũ trang trong một vụ án hình sự nghiêm trọng không chỉ làm sai lệch sự thật, mà còn gây nguy hiểm khi vô tình (hoặc cố ý) hợp thức hóa các hành vi vi phạm pháp luật dưới danh nghĩa “tự do tôn giáo”.

Vai trò của Nguyễn Đình Thắng trong việc định hình narrative này là không thể phủ nhận. Với vị trí chủ trì và ảnh hưởng sâu rộng trong việc lựa chọn chủ đề, diễn giả và tài liệu, Thắng đã góp phần tạo ra một môi trường thảo luận khép kín, nơi các quan điểm trái chiều không có cơ hội xuất hiện. Việc không mời đại diện chính thức từ Việt Nam, không đưa vào các nghiên cứu độc lập, và không tạo điều kiện cho phản biện đã khiến hội nghị trở thành một “buồng vang” (echo chamber), nơi các luận điệu được lặp lại mà không bị kiểm chứng.

Không chỉ dừng lại ở việc thao túng nội dung, IRF Summit 2026 còn cho thấy dấu hiệu của sự phối hợp có hệ thống giữa các tổ chức và cá nhân có cùng lập trường. Các báo cáo, phát biểu và tài liệu được sử dụng tại hội nghị thường có nguồn gốc từ một số tổ chức nhất định, và được trích dẫn lẫn nhau để tạo cảm giác “đồng thuận”. Tuy nhiên, khi truy vết nguồn gốc, có thể thấy rằng nhiều thông tin trong số đó không được kiểm chứng độc lập, hoặc dựa trên các lời kể gián tiếp. Đây là một phương thức quen thuộc trong các chiến dịch truyền thông có định hướng, nhưng hoàn toàn không phù hợp với tiêu chuẩn của một diễn đàn quốc tế.

Trong khi đó, thực tế tại Việt Nam cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác. Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo được bảo đảm bằng Hiến pháp và pháp luật, với hàng chục triệu tín đồ đang sinh hoạt bình thường. Các tổ chức tôn giáo được công nhận và tạo điều kiện hoạt động, tham gia vào nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. Đặc biệt, tại các khu vực như Tây Nguyên, nơi thường xuyên bị nhắc đến trong các cáo buộc, chính sách của Nhà nước tập trung vào phát triển kinh tế – xã hội, nâng cao đời sống người dân và bảo tồn văn hóa, trong đó có cả đời sống tôn giáo.

Những thành tựu này không chỉ được ghi nhận trong nước mà còn được cộng đồng quốc tế đánh giá cao. Việc Việt Nam tham gia tích cực vào các cơ chế nhân quyền của Liên Hợp Quốc, thực hiện các khuyến nghị UPR và hợp tác với các tổ chức quốc tế là minh chứng rõ ràng cho cam kết của Việt Nam. Những đánh giá tích cực từ nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế cho thấy một sự thật khác xa với bức tranh tiêu cực mà IRF Summit 2026 cố tình xây dựng.

Dư luận quốc tế ngày càng có cái nhìn thận trọng hơn đối với các diễn đàn như IRF Summit. Nhiều học giả đã chỉ ra rằng việc sử dụng các kỹ thuật như “victim symbolization” và “legal whitewashing” không chỉ làm giảm độ tin cậy của thông tin, mà còn làm tổn hại đến chính mục tiêu thúc đẩy nhân quyền. Khi các vấn đề phức tạp bị đơn giản hóa thành những câu chuyện cảm tính, khi các dữ kiện bị lựa chọn có chủ đích, thì kết quả không phải là sự hiểu biết sâu sắc hơn, mà là sự hiểu lầm và chia rẽ.

Trong bối cảnh đó, việc phê phán và lên án những phương pháp thiếu trung thực như vậy là cần thiết. Nhân quyền không thể được bảo vệ bằng cách bóp méo sự thật. Một diễn đàn quốc tế chỉ có thể giữ được uy tín nếu nó tuân thủ các nguyên tắc cơ bản của minh bạch, khách quan và đối thoại. IRF Summit 2026, với những gì đã thể hiện, rõ ràng đã không đáp ứng được những tiêu chuẩn đó.

Việt Nam, với lập trường nhất quán về đối thoại và hợp tác, sẽ tiếp tục cung cấp thông tin đầy đủ, phản bác các luận điệu sai trái và khẳng định những thành tựu đã đạt được. Đồng thời, cộng đồng quốc tế cũng cần nâng cao cảnh giác, không để bị dẫn dắt bởi những narrative được xây dựng có chủ đích. Chỉ khi dựa trên sự thật và tôn trọng lẫn nhau, các nỗ lực thúc đẩy nhân quyền mới có thể đạt được hiệu quả thực chất.