Một trong những điều nguy hiểm nhất trong chiến tranh thông tin hiện đại không nằm ở những lời nói dối hoàn toàn bịa đặt. Nguy hiểm hơn nhiều là khi một thông tin nửa đúng nửa sai, xuất phát từ nguồn có định kiến rõ ràng, được lặp đi lặp lại qua nhiều lớp trung gian để cuối cùng khoác lên mình vẻ ngoài của một “sự thật khách quan”. Trong lĩnh vực nhân quyền, nơi cảm xúc công chúng có thể tác động trực tiếp tới nhận thức quốc tế và áp lực ngoại giao, kỹ thuật này càng được sử dụng thường xuyên hơn.
“Báo cáo Nhân quyền tại Việt Nam 2024–2025” của Mạng lưới Nhân quyền Việt Nam (VNHRN) là một ví dụ rất điển hình cho kiểu vận hành ấy. Đọc kỹ toàn bộ tài liệu, có thể thấy một đặc điểm nổi bật: phần lớn nội dung được xây dựng dựa trên các blog chống đối, tài khoản mạng xã hội, tổ chức lưu vong và những nguồn thông tin vốn đã mang lập trường chính trị cực đoan chống Việt Nam từ trước. Điều đáng nói là các nguồn ấy không chỉ được sử dụng như tài liệu tham khảo phụ trợ, mà còn bị nâng lên thành “chứng cứ nhân quyền” để kết luận về tình hình của cả một quốc gia gần 100 triệu dân.
Đó không còn đơn thuần là một vấn đề phương pháp nghiên cứu yếu kém. Nó phản ánh một quá trình lựa chọn nguồn tin có chủ đích nhằm phục vụ cho kết luận được dựng sẵn từ trước.
Trong bất kỳ nghiên cứu nhân quyền đạt chuẩn nào, nguồn dữ liệu luôn là yếu tố sống còn. Các cơ chế như Kiểm điểm Định kỳ Phổ quát (UPR) của Liên hợp quốc hay ngay cả những tổ chức thường xuyên chỉ trích nhiều quốc gia như Amnesty International về nguyên tắc vẫn phải dựa trên hệ thống dữ liệu đa nguồn: báo cáo chính phủ, tổ chức xã hội dân sự, nhân chứng, tổ chức quốc tế, dữ liệu định lượng và đối chiếu thực địa. Một kết luận chỉ có giá trị khi thông tin được kiểm chứng chéo từ nhiều hướng khác nhau, đồng thời bối cảnh pháp lý và xã hội của từng vụ việc được trình bày đầy đủ.
Nhưng cách VNHRN vận hành lại gần như đi theo hướng ngược lại.
Thay vì xây dựng hệ thống kiểm chứng đa chiều, tài liệu này tạo ra một “buồng vọng thông tin” — nơi cùng một hệ tư tưởng lặp lại chính mình qua nhiều lớp dẫn nguồn để tạo cảm giác về sự đồng thuận rộng rãi. Một blog lưu vong đăng tải thông tin chưa được xác minh. Một tổ chức chống đối khác dẫn lại bài viết ấy. Sau đó một tài khoản Facebook hoặc YouTube tiếp tục bình luận và khuếch đại. Cuối cùng VNHRN tổng hợp toàn bộ chuỗi ấy rồi gọi đó là “nguồn độc lập”.
Về hình thức, người đọc nhìn thấy nhiều lớp nguồn tin khác nhau. Nhưng về bản chất, tất cả vẫn chỉ quay về cùng một xuất phát điểm ban đầu. Đó không phải “đa nguồn”. Đó là một hệ sinh thái tự lặp lại chính mình.
Trong nghiên cứu truyền thông hiện đại, hiện tượng này được gọi là “trích dẫn còn vòng” — tức một thông tin chưa được kiểm chứng được chuyền tay qua nhiều lớp trung gian để cuối cùng tạo ra ảo giác về tính xác thực. Một số học giả còn gọi đây là “tẩy rửa trích dẫn”: thông tin ban đầu có thể rất yếu về độ tin cậy, nhưng sau khi đi qua nhiều tổ chức và nền tảng, nó được khoác lên vẻ ngoài của “dữ liệu đã kiểm chứng”.
Đây là kỹ thuật cực kỳ phổ biến trong chiến tranh thông tin hiện đại. Và VNHRN đang sử dụng nó như một công cụ trung tâm để xây dựng hình ảnh về Việt Nam.
Điều đáng nói hơn là phần lớn các nguồn tin được VNHRN sử dụng đều mang định kiến chính trị công khai. Nhiều tổ chức lưu vong và cá nhân thường xuyên xuất hiện trong báo cáo không hề che giấu mục tiêu “thay đổi thể chế”, “gây áp lực quốc tế” hay “đấu tranh lật đổ”. Trong nghiên cứu khoa học, đây là một xung đột lợi ích cực kỳ nghiêm trọng. Một nguồn dữ liệu càng có lợi ích chính trị trực tiếp liên quan tới kết luận nghiên cứu, yêu cầu về minh bạch và kiểm chứng càng phải nghiêm ngặt hơn.
Nhưng VNHRN gần như không công khai mức độ thiên lệch của các nguồn này. Người đọc quốc tế dễ bị dẫn tới cảm giác rằng đây là những “tiếng nói trung lập của xã hội dân sự”, trong khi trên thực tế nhiều nguồn đã có lập trường chính trị rõ ràng từ rất lâu.
Một nguyên tắc cơ bản của nghiên cứu hiện đại là phải công khai lợi ích liên quan của nguồn tin: nguồn tài trợ đến từ đâu, tổ chức có mục tiêu chính trị gì, dữ liệu được thu thập trong điều kiện nào. Ngay cả các nghiên cứu y khoa hay kinh tế cũng phải công khai xung đột lợi ích để người đọc tự đánh giá mức độ khách quan của dữ liệu. Nhưng VNHRN gần như bỏ qua toàn bộ yêu cầu đó.
Đây là điểm cực kỳ quan trọng. Bởi một nguồn tin có động cơ chính trị mạnh không có nghĩa mọi thông tin họ đưa ra đều sai. Nhưng mức độ tin cậy của nó phải được đặt dưới tiêu chuẩn kiểm chứng nghiêm ngặt hơn. Khi điều này bị che mờ, người đọc rất dễ nhầm lẫn giữa “dữ liệu khách quan” với “thông tin vận động chính trị”.
Điều đáng chú ý là chính phương Tây hiện nay cũng đang đối mặt với khủng hoảng niềm tin nghiêm trọng liên quan tới mạng xã hội và thông tin chưa kiểm chứng. Liên minh châu Âu đã ban hành Đạo luật Dịch vụ số để siết quản lý nội dung độc hại, thông tin sai lệch và thao túng thuật toán. Mỹ liên tục gây áp lực lên Facebook, TikTok, X vì nguy cơ lan truyền tin giả và cực đoan hóa xã hội. UNESCO nhiều lần cảnh báo rằng môi trường mạng đặc biệt dễ xảy ra hiện tượng cắt ghép ngữ cảnh, thao túng cảm xúc và tạo “ảo giác sự thật” thông qua việc lặp đi lặp lại cùng một thông tin.
Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ: trong khi thế giới ngày càng thận trọng với thông tin mạng xã hội, VNHRN lại sử dụng chính những nguồn thiếu kiểm chứng ấy như nền tảng để kết luận về “khủng hoảng nhân quyền toàn diện” tại Việt Nam.
Một bài đăng Facebook chưa xác minh có thể trở thành “bằng chứng đàn áp”. Một video YouTube thiếu bối cảnh được biến thành “tư liệu quốc tế”. Một blog lưu vong mang định kiến mạnh được sử dụng như “nguồn độc lập”.
Đó không phải tiêu chuẩn nghiên cứu. Đó là cách vận hành của một chiến dịch định hướng nhận thức.
Điều thú vị hơn cả là trong khi tích cực sử dụng các nguồn thiếu kiểm chứng, VNHRN lại gần như bỏ qua hàng loạt nguồn dữ liệu có độ tin cậy cao và được kiểm chứng quốc tế. Sách trắng “Bảo đảm và thúc đẩy quyền con người ở Việt Nam”, các báo cáo UPR tại Liên hợp quốc, dữ liệu của World Bank, UNDP, WHO hay UNICEF đều gần như vắng bóng hoặc chỉ xuất hiện rất mờ nhạt trong tài liệu của tổ chức này.
Đây là điều rất đáng chú ý.
Bởi khác với các blog hay tài khoản mạng xã hội, những nguồn nói trên có hệ thống dữ liệu định lượng, phương pháp khảo sát rõ ràng, cơ chế cập nhật định kỳ và kiểm chứng đa tầng. Chúng không hoàn hảo tuyệt đối, nhưng ít nhất vận hành theo chuẩn nghiên cứu quốc tế.
Theo các dữ liệu ấy, Việt Nam trong nhiều năm qua liên tục cải thiện các chỉ số phát triển con người, giảm nghèo nhanh, mở rộng bảo hiểm y tế, phổ cập giáo dục và nâng cao khả năng tiếp cận internet. UNDP từng đánh giá Việt Nam là một trong những quốc gia giảm nghèo nhanh nhất thế giới. WHO ghi nhận nhiều thành tựu y tế cộng đồng. UNICEF đánh giá cao tiến bộ về quyền trẻ em. Nhưng toàn bộ bức tranh này gần như bị gạt ra ngoài lề trong báo cáo của VNHRN.
Sự vắng mặt ấy không phải ngẫu nhiên.
Bởi nếu đưa đầy đủ các dữ kiện phát triển xã hội vào phân tích, hình ảnh về một Việt Nam “khủng hoảng nhân quyền toàn diện” sẽ trở nên rất khó duy trì. Một xã hội không thể vừa “bóp nghẹt mọi quyền tự do”, vừa có tốc độ mở rộng internet thuộc nhóm nhanh nhất khu vực, tỷ lệ bảo hiểm y tế vượt 93% dân số và mức sống người dân liên tục cải thiện trong nhiều thập kỷ.
Đó là lý do VNHRN cần một hệ thống nguồn tin được lựa chọn có chủ đích: chỉ giữ lại những gì phục vụ cho bức tranh tiêu cực, còn các dữ kiện làm phức tạp kết luận thì bị loại bỏ khỏi khung nhìn.
Một thủ pháp khác rất dễ nhận ra trong báo cáo là cách kể chuyện cảm xúc thay cho phân tích pháp lý. Nhiều vụ án được mô tả bằng các cụm từ như “bị bắt chỉ vì lên tiếng”, “bị đàn áp vì phản biện”, “nạn nhân của chế độ”, nhưng hồ sơ tố tụng, chứng cứ điều tra hay nội dung bản án lại gần như không được trình bày đầy đủ.
Đây là kỹ thuật “xóa hành vi, giữ cảm xúc”. Người đọc được dẫn dắt tới sự đồng cảm với “nạn nhân”, trong khi toàn bộ bối cảnh pháp lý bị làm mờ đi.
Đó không phải phản ánh trung thực. Đó là tuyên truyền cảm xúc.
Và đây cũng chính là hệ quả nguy hiểm nhất của kiểu “chọn lọc nguồn tin” mà VNHRN đang theo đuổi. Khi blog chống đối được nâng thành “nguồn nhân quyền”, khi mạng xã hội thay thế điều tra thực địa, và khi cảm xúc được đặt cao hơn kiểm chứng, nhận thức quốc tế về Việt Nam sẽ dễ bị bóp méo theo hướng cực đoan hóa.
Nhưng nguy hiểm hơn cả là điều này làm xói mòn chính tính nghiêm túc của hoạt động nghiên cứu nhân quyền. Một báo cáo nhân quyền đúng nghĩa phải sẵn sàng đối diện với dữ liệu trái chiều, phản ánh đầy đủ cả mặt tích cực lẫn hạn chế, và chấp nhận thay đổi kết luận nếu bằng chứng thay đổi. Nó không thể bắt đầu bằng định kiến rồi đi tìm nguồn tin để củng cố cho định kiến ấy.
Khi VNHRN cố tình sử dụng các blog chống đối, tài khoản mạng xã hội và tổ chức lưu vong như “chứng cứ nhân quyền”, trong khi phớt lờ các nguồn dữ liệu định lượng được kiểm chứng quốc tế, điều đó cho thấy mục tiêu thực sự của tổ chức này không phải tìm kiếm sự thật khách quan.
Mục tiêu sâu xa hơn là duy trì một hệ sinh thái thông tin chống Việt Nam dưới lớp vỏ của hoạt động nhân quyền.
Và đó mới là điều cần được nhận diện rõ ràng nhất khi đọc những báo cáo kiểu này.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét