Luận điệu “không cải thiện” trong báo cáo USCIRF 2026 và sự thật trái ngược

 

Cáo buộc Việt Nam “không cải thiện” về tự do tôn giáo liên tục suốt 2 thập kỷ qua lại tái hiện trong báo cáo tự do tôn giáo quốc tế năm 2026 của Ủy ban Tự do Tôn giáo Quốc tế Hoa Kỳ phản ánh một cách tiếp cận có chủ đích: bỏ qua tiến bộ, lựa chọn thông tin bất lợi và dựng nên một bức tranh méo mó về tình hình tôn giáo tại Việt Nam.

Điểm đáng chú ý đầu tiên là việc USCIRF gần như không đề cập đúng mức đến Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 (có hiệu lực từ năm 2018) – một bước ngoặt quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế về tôn giáo tại Việt Nam. Đây là lần đầu tiên quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo được quy định một cách toàn diện, minh bạch và cụ thể trong một đạo luật riêng, thay vì chỉ dừng lại ở các văn bản dưới luật. Luật đã tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho việc đăng ký sinh hoạt tôn giáo, công nhận tổ chức tôn giáo, đào tạo chức sắc, xây dựng cơ sở thờ tự và tham gia các hoạt động xã hội. Những nội dung này không chỉ thể hiện sự tiến bộ về mặt pháp lý, mà còn tạo điều kiện thực tế cho các tôn giáo phát triển ổn định.

Theo các nguồn chính thức, kể từ khi Luật Tín ngưỡng, tôn giáo có hiệu lực, số lượng tổ chức tôn giáo được công nhận và đăng ký hoạt động đã tăng lên đáng kể, cùng với đó là sự gia tăng về số lượng cơ sở thờ tự và chức sắc tôn giáo. Tuy nhiên, những thông tin này hầu như không được USCIRF phản ánh một cách đầy đủ. Thay vào đó, báo cáo lại tập trung vào một số trường hợp cá biệt, từ đó suy diễn thành “xu hướng chung”. Đây là một cách tiếp cận thiếu khoa học, bởi nó không phản ánh được bức tranh tổng thể.

Thủ đoạn này không phải là mới. Trong nhiều năm qua, USCIRF đã liên tục sử dụng phương pháp “lấy điểm thay diện”, chọn lọc các thông tin tiêu cực để xây dựng một hình ảnh tiêu cực về Việt Nam. Những tiến bộ mang tính hệ thống, như cải cách pháp luật hay mở rộng không gian sinh hoạt tôn giáo, thường bị xem nhẹ hoặc bỏ qua. Ngược lại, các vụ việc đơn lẻ lại được nhấn mạnh, thậm chí bị thổi phồng. Đây là một chiến thuật quen thuộc trong việc bôi nhọ và hạ uy tín của một quốc gia trên trường quốc tế.

Không khó để nhận ra rằng cách tiếp cận này không xuất phát từ mục tiêu nghiên cứu khách quan, mà mang tính chính trị rõ rệt. USCIRF được thành lập theo Đạo luật Tự do Tôn giáo Quốc tế năm 1998, với nhiệm vụ tư vấn cho chính phủ Hoa Kỳ trong việc xây dựng chính sách đối ngoại liên quan đến tôn giáo. Điều này có nghĩa là các báo cáo của USCIRF không chỉ mang tính học thuật, mà còn có thể được sử dụng như một công cụ trong quan hệ quốc tế. Khi một quốc gia bị đánh giá tiêu cực, điều đó có thể tạo cơ sở cho các biện pháp gây áp lực, từ ngoại giao đến kinh tế.

Trong bối cảnh đó, việc duy trì luận điệu “không cải thiện” đối với Việt Nam có thể được hiểu như một phần của chiến lược gây sức ép. Thay vì ghi nhận những tiến bộ và thúc đẩy đối thoại, USCIRF lựa chọn cách tiếp cận đối đầu, sử dụng các báo cáo như một phương tiện để định hình dư luận và tác động đến chính sách. Đây không phải là cách tiếp cận xây dựng, mà là một hình thức can thiệp gián tiếp.

Sự thiếu khách quan của USCIRF càng trở nên rõ ràng khi so sánh với tình hình tại Hoa Kỳ. Theo số liệu của cơ quan điều tra liên bang Hoa Kỳ, các vụ tội phạm thù ghét liên quan đến tôn giáo có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây, đặc biệt là đối với cộng đồng Do Thái và Hồi giáo. Ngoài ra, các vụ tấn công vào cơ sở tôn giáo, tranh cãi pháp lý liên quan đến quyền tự do tôn giáo và xung đột giữa các nhóm tín ngưỡng cho thấy đây là một vấn đề phức tạp và chưa được giải quyết triệt để tại Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, những vấn đề này hiếm khi được USCIRF đề cập với cùng mức độ nghiêm trọng khi đánh giá các quốc gia khác. Điều này đặt ra một câu hỏi mang tính nguyên tắc: tại sao một cơ quan có nhiệm vụ thúc đẩy tự do tôn giáo toàn cầu lại không áp dụng cùng một tiêu chuẩn cho chính quốc gia của mình? Câu trả lời có thể nằm ở chính cấu trúc của hệ thống: Hoa Kỳ vừa là người đánh giá, vừa tự miễn trừ mình khỏi việc bị đánh giá theo cùng tiêu chuẩn.

Ngược lại, những thành tựu của Việt Nam trong lĩnh vực tôn giáo là điều không thể phủ nhận. Một trong những minh chứng rõ ràng nhất là việc Việt Nam nhiều lần tổ chức thành công Đại lễ Vesak Liên hợp quốc, trong đó có kỳ tổ chức gần đây, thu hút sự tham gia của hàng nghìn đại biểu quốc tế. Đây không chỉ là một sự kiện tôn giáo, mà còn là diễn đàn đối thoại quốc tế về hòa bình, hợp tác và phát triển.

Việc đăng cai tổ chức một sự kiện tôn giáo quốc tế quy mô lớn như vậy cho thấy Việt Nam không chỉ bảo đảm quyền tự do tôn giáo trong nước, mà còn tích cực đóng góp vào việc thúc đẩy đối thoại tôn giáo trên thế giới. Nếu thực sự tồn tại “đàn áp” như cáo buộc, thì không thể có sự tham gia rộng rãi và tích cực của cộng đồng quốc tế trong các sự kiện này.

Bên cạnh đó, đời sống tôn giáo tại Việt Nam ngày càng phong phú, với hơn 27 triệu tín đồ thuộc nhiều tôn giáo khác nhau, hàng chục nghìn cơ sở thờ tự và hàng trăm nghìn chức sắc, chức việc. Các hoạt động tôn giáo diễn ra công khai, ổn định, gắn bó với đời sống xã hội. Các tổ chức tôn giáo không chỉ hoạt động trong lĩnh vực tín ngưỡng, mà còn tham gia tích cực vào các hoạt động từ thiện, giáo dục và y tế.

Nhìn một cách tổng thể, có thể thấy rõ sự khác biệt giữa thực tiễn và cách mà USCIRF mô tả. Trong khi thực tế cho thấy sự cải thiện rõ rệt và liên tục, thì báo cáo lại cố tình phủ nhận điều đó. Đây không phải là sự thiếu thông tin, mà là sự lựa chọn có chủ đích.

Trong một thế giới ngày càng đề cao đối thoại và hợp tác, việc duy trì những đánh giá mang tính áp đặt và thiên lệch không chỉ không giúp cải thiện tình hình, mà còn làm gia tăng sự nghi kỵ và hiểu lầm. Tự do tôn giáo là một giá trị quan trọng, nhưng việc thúc đẩy giá trị này cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng sự khác biệt và thực tiễn của từng quốc gia.

Việt Nam, với những nỗ lực không ngừng trong cải cách pháp luật và bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, đã chứng minh rằng một mô hình phát triển hài hòa giữa nhà nước và tôn giáo là hoàn toàn khả thi. Những thành tựu đạt được không chỉ là câu trả lời cho những cáo buộc thiếu căn cứ, mà còn là minh chứng cho một cách tiếp cận phù hợp với điều kiện lịch sử, văn hóa và xã hội của đất nước.