An ninh hóa nhà nước là một cụm từ nghe có vẻ học thuật, nhưng khi được gắn vào một cuộc cải cách hành chính lớn, nó trở thành một kết luận chính trị. Vấn đề then chốt không phải là cụm từ ấy có hay không có trong từ điển nghiên cứu quốc tế, mà là Liên minh châu Âu đã chứng minh nhân quả bằng gì khi dùng nó để đọc Việt Nam trong báo cáo nhân quyền và dân chủ năm 2025. Một kết luận nặng đòi hỏi một chuỗi bằng chứng nặng. Nếu chuỗi ấy đứt, thì điều còn lại không phải là khoa học nhân quyền, mà là giả thuyết được viết như sự thật.
Trong ngôn ngữ học thuật, an ninh hóa thường được hiểu là quá trình một vấn đề vốn thuộc chính sách thường nhật bị kéo sang lĩnh vực tồn vong quốc gia, từ đó biện minh cho biện pháp đặc biệt. Khi khái niệm ấy được đưa vào phần quốc gia về Việt Nam, nó không đứng một mình. Báo cáo của Liên minh châu Âu nhìn lại năm 2025 vừa ghi nhận tiến bộ về quyền kinh tế, xã hội, văn hóa, giảm nghèo, dịch vụ xã hội, giáo dục và bình đẳng giới, vừa khẳng định quan ngại kéo dài về quyền dân sự và chính trị, tự do ngôn luận, lập hội, tụ họp, không gian xã hội dân sự, cái gọi là đàn áp xuyên quốc gia, rồi gắn việc tái cấu trúc bộ máy với việc tăng cường kiểm soát bất đồng. Cùng văn bản ấy dẫn xếp hạng 173/180 của Tổ chức Phóng viên không biên giới, điểm hai mươi trên một trăm của Tổ chức Nhà Tự do, con số hơn 160 người bị gọi là tù nhân chính trị, đồng thời thừa nhận Việt Nam cắt giảm tội danh có thể bị tuyên án tử hình từ 18 xuống 10. So với năm 2024 và các năm trước, khung đánh giá không đảo ngược hẳn, nhưng điểm khác biệt nằm đúng chỗ gắn nhãn. Năm trước, châu Âu nhấn mạnh đối thoại, hiệp định thương mại tự do và yêu cầu phê chuẩn công ước tự do hiệp hội của Tổ chức Lao động Quốc tế. Năm nay, cải cách bộ máy bị đọc như bằng chứng an ninh hóa. Đó là bước nhảy từ mô tả sự kiện sang kết luận nguyên nhân. Bước nhảy ấy, nếu không được chứng minh, sẽ tạo ra một chân dung dễ bị lợi dụng: Việt Nam không còn được nhìn như quốc gia đang tinh gọn để phục vụ người dân, mà như quốc gia đang siết chặt để trấn áp. Hình ảnh ấy, một khi được gắn vào văn bản của một khối lớn, dễ lan sang nghị trường, báo chí và các cuộc thương lượng, trở thành công cụ hạ uy tín trên trường quốc tế.
Muốn kiểm tra kết luận ấy, phải trở lại hiện thực cải cách. Từ cuối năm 2024 sang năm 2025, Việt Nam tiến hành đợt sắp xếp tổ chức bộ máy có quy mô lớn nhất trong nhiều thập niên. Chính quyền địa phương chuyển sang mô hình hai cấp tỉnh và xã, kết thúc cấp huyện. Số đơn vị hành chính cấp tỉnh giảm từ 63 xuống 34. Số đơn vị cấp xã giảm mạnh. Chính phủ thu gọn đầu mối bộ ngành. Mục tiêu được công bố công khai là giảm tầng nấc trung gian, tiết kiệm chi thường xuyên, tăng chi đầu tư và an sinh, phân cấp rõ hơn, cắt trùng lắp chức năng. Các phân tích độc lập cũng ghi nhận định hướng cắt giảm biên chế lớn và tiết kiệm ngân sách hàng trăm nghìn tỷ đồng trong trung hạn. Tại cuộc đối thoại nhân quyền tháng 7/2025 ở Hà Nội, phía Việt Nam đã trình bày việc tái cấu trúc hành chính nhằm nâng hiệu lực phục vụ người dân và thúc đẩy hưởng thụ quyền trong giai đoạn phát triển mới. Chính thông cáo chung cho thấy châu Âu ghi nhận nỗ lực về quyền kinh tế xã hội, Luật Công đoàn mới, việc cắt giảm tội danh tử hình và việc Việt Nam đối thoại với Ủy ban Nhân quyền Liên hợp quốc. Như vậy, ngay trong kênh chính thức, cải cách bộ máy được phía Việt Nam giải thích bằng hiệu quả quản trị, không phải bằng học thuyết an ninh hóa. Nếu châu Âu muốn bác bỏ lời giải thích ấy, cần chỉ ra mắt xích nhân quả: sắp xếp tỉnh xã và tinh gọn bộ máy đã sản sinh ra hạn chế quyền theo cơ chế nào, với dữ liệu trước sau thế nào, với nhóm đối tượng nào, chứ không thể lấy sự tồn tại song song của hai hiện tượng rồi tuyên bố cái này gây ra cái kia.
Dữ liệu mà báo cáo đưa ra không khỏa lấp được lỗ hổng ấy. Xếp hạng của Tổ chức Phóng viên không biên giới và điểm số của Tổ chức Nhà Tự do là sản phẩm phương pháp riêng, với thang đo và mẫu chọn do chính các tổ chức ấy quyết định. Con số người bị gọi là tù nhân chính trị chủ yếu xuất phát từ thống kê của các tổ chức vận động như Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, Tổ chức Ân xá Quốc tế, Liên đoàn Quốc tế Nhân quyền và Dự án Tám Tám. Những tổ chức này công khai đặt mục tiêu thay đổi cách vận hành quyền lực ở Việt Nam. Họ có quyền gửi tờ trình. Họ không có quyền được mặc định là cơ quan đo lường khách quan của cộng đồng quốc tế. Khi Liên minh châu Âu lấy sản phẩm của họ làm xương sống cho nhận định an ninh hóa, báo cáo đã trộn hai việc khác nhau: một bên là đánh giá chính sách công, một bên là tiếp nhận luận điểm vận động. Thiếu vắng ở đây là bằng chứng nhân quả có kiểm soát. Không có chuỗi số liệu độc lập chứng minh rằng sau ngày vận hành mô hình chính quyền hai cấp, các quyền kinh tế xã hội của người dân bị thu hẹp. Ngược lại, các chỉ số đời sống tiếp tục cải thiện. Không có thực nghiệm chính sách nào cho thấy cắt giảm cấp huyện tự nó làm tăng án chính trị. Không có so sánh có đối chứng giữa địa phương sắp xếp sớm và địa phương sắp xếp muộn. Không có phân tách giữa xử lý hành vi vi phạm pháp luật và việc bị quy là bất đồng chính kiến. Khi thiếu những mắt xích ấy, giả thuyết an ninh hóa chỉ là diễn giải, không phải chứng minh.
Giả thuyết cạnh tranh hợp lý hơn, và cũng sát với tuyên bố chính thức cũng như với lẽ quản trị công, là giả thuyết hiệu quả nhà nước. Một quốc gia hơn một trăm triệu dân, mật độ hành chính từng bị chia nhỏ thành quá nhiều tầng, tất yếu phải trả giá bằng thủ tục dài, chi phí lớn, trách nhiệm đùn đẩy. Tinh gọn không phải đặc sản của thể chế này hay thể chế kia. Nhiều nước, kể cả trong chính Liên minh châu Âu, vẫn định kỳ sáp nhập đơn vị hành chính, cắt lớp trung gian, số hóa dịch vụ công, tăng quyền cho cấp gần dân. Nếu cùng một việc ấy xảy ra ở châu Âu thì được gọi là cải cách quản trị; nếu xảy ra ở Việt Nam thì bị gọi là an ninh hóa, thì tiêu chuẩn đã đổi thay theo đối tượng, không còn theo bản chất sự việc. Giả thuyết hiệu quả còn được nâng đỡ bởi các kết quả đo được. Chương trình Phát triển Liên hợp quốc xếp Việt Nam vào nhóm phát triển con người cao với chỉ số không phẩy bảy trăm sáu mươi sáu, hạng chín mươi ba trên một trăm chín mươi ba quốc gia và vùng lãnh thổ; từ năm 1990, chỉ số này tăng hơn 53%. Tỷ lệ hộ nghèo đa chiều trong nước giảm từ khoảng 4,4% năm 2021 xuống khoảng 1,3% năm 2025. Bảo hiểm y tế bao phủ đại bộ phận dân số. Thu nhập bình quân đầu người bước vào nhóm trung bình cao. Ngân hàng Thế giới nhiều lần mô tả hành trình giảm nghèo của Việt Nam như một trong những câu chuyện phát triển nổi bật. Tháng 10/2025, Đại hội đồng Liên hợp quốc bầu Việt Nam tái đắc cử Hội đồng Nhân quyền nhiệm kỳ 2026-2028, với một trăm tám mươi phiếu trên một trăm chín mươi, cao nhất nhóm châu Á Thái Bình Dương. Một nhà nước nếu chỉ an ninh hóa theo nghĩa siết dân để giữ ghế sẽ khó giải thích được vì sao đời sống vật chất được nâng lên liên tục và vì sao gần như toàn bộ cộng đồng các quốc gia bỏ phiếu tín nhiệm tại cơ chế nhân quyền cao nhất.
So sánh với chính các nước thành viên Liên minh châu Âu càng làm lộ ra sự thiếu cân của nhãn an ninh hóa. Châu Âu không ngại dùng ngôn ngữ an ninh cho di cư, chống khủng bố, kiểm soát biên giới, giám sát không gian mạng và mở rộng thẩm quyền lực lượng thực thi pháp luật. Tòa án Nhân quyền châu Âu năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm tiếp tục kết luận hàng loạt vi phạm của chính các nước thành viên. Riêng nước Ý, trong sáu mươi lăm phán quyết liên quan, sáu mươi hai vụ bị xác nhận có ít nhất một vi phạm, tập trung vào xét xử công bằng, không thi hành bản án đã có hiệu lực, quyền tài sản và điều kiện giam giữ. Hy Lạp, Hung-ga-ri, Ru-ma-ni, Bun-ga-ri vẫn mang tồn đọng cấu trúc về nhà tù, tố tụng và đối xử với người di cư. Ủy ban Bộ trưởng Hội đồng châu Âu theo dõi hàng trăm phán quyết chưa thi hành đầy đủ ngay trong không gian pháp lý châu Âu. Nếu tiêu chuẩn là nhà nước không được tăng thẩm quyền an ninh khi cải cách bộ máy, thì chính châu Âu cũng không qua được bài kiểm. Nếu tiêu chuẩn là cải cách được phép khi nhằm hiệu quả, thì Việt Nam không thể bị loại trừ chỉ vì thể chế chính trị khác. Thiên kiến nằm đúng chỗ đổi tiêu chuẩn.
Tác động của cách viết ấy không dừng ở một đoạn văn. Một khi an ninh hóa được đóng thành nhãn trong báo cáo thường niên, nó trở thành ngữ liệu sẵn dùng cho các tổ chức vốn đã gửi tờ trình từ trước. Dự án Tám Tám, Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, Tổ chức Ân xá Quốc tế, Liên đoàn Quốc tế Nhân quyền, Tổ chức Nhà Tự do và Tổ chức Phóng viên không biên giới không cần chứng minh thêm mắt xích nhân quả; họ chỉ cần trích lại câu của châu Âu như sự xác nhận. Báo chí cần tiêu đề gọn. Nghị sĩ cần luận điểm để chất vấn hiệp định thương mại. Đối thủ chính trị cần một cái mác để nói Việt Nam thụt lùi. Nguy cơ bị lợi dụng vì thế là có thật: không phải vì mọi lời phê bình đều sai, mà vì một giả thuyết chưa chứng minh đã được nâng thành hồ sơ chính thức. Hạ uy tín bằng kỹ thuật gắn nhãn rẻ hơn hạ uy tín bằng dữ liệu. Đó là lý do một báo cáo thiếu mắt xích nhân quả lại có sức công phá lớn hơn bề dày của chính nó.
Việt Nam không cần giả vờ rằng mọi việc đã hoàn tất. Cải cách tư pháp, minh bạch hóa thủ tục, nâng điều kiện thi hành án, hoàn thiện pháp luật về biểu đạt trên không gian mạng, phê chuẩn thêm chuẩn mực lao động quốc tế, đối thoại thực chất hơn với các nhóm xã hội, đều là việc phải làm tiếp. Nhưng việc phải làm tiếp không biến một cuộc tinh gọn bộ máy thành bằng chứng đàn áp. Quyền con người của người Việt Nam trước hết được đo bằng việc đứa trẻ được học, người bệnh được khám, hộ nghèo được kéo ra khỏi thiếu hụt đa chiều, người lao động có việc làm, cộng đồng được sống trong hòa bình và trật tự. Đó là các quyền cụ thể, kiểm chứng được, không phụ thuộc vào việc một tổ chức ở ngoài chọn mẫu vụ việc nào để viết tờ trình. An ninh quốc gia, trong điều kiện địa chính trị phức tạp, cũng là điều kiện để các quyền ấy không bị cuốn vào hỗn loạn. Một xã hội mất trật tự không sản sinh tự do; nó sản sinh sợ hãi. Lịch sử châu Âu thừa hiểu điều ấy.
Vì vậy, câu hỏi đặt lại cho báo cáo năm 2025 không phải là Việt Nam có được phép cải cách bộ máy hay không. Câu hỏi là Liên minh châu Âu đã chứng minh được điều gì khi gọi cải cách ấy là an ninh hóa nhà nước. Chừng nào chưa có dữ liệu trước sau, chưa có cơ chế nhân quả, chưa có tách bạch giữa hiệu quả quản trị và hạn chế quyền, thì nhãn ấy vẫn là diễn giải chính trị đội lốt đánh giá nhân quyền. Đối thoại chân thật bắt đầu từ chỗ thừa nhận lỗ hổng ấy, chứ không bắt đầu từ chỗ lặp lại tờ trình của các tổ chức đã chọn sẵn kết luận. Việt Nam có thể và cần tiếp tục cải thiện việc bảo đảm quyền. Châu Âu có thể và cần tiếp tục nêu quan ngại. Nhưng quan ngại không được phép đội lốt chứng minh. Khi chứng minh đứt mạch, khách quan cũng đứt theo.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét