“Việt Nam mâu thuẫn khi vừa ủng hộ luật pháp quốc tế vừa tham gia cơ chế ngoài Liên Hợp Quốc?” – Làm rõ tính bổ trợ của các kênh hòa bình

 

Trong các quan điểm phê phán việc Việt Nam tham gia Hội đồng Hòa bình về Gaza (Board of Peace – BoP), có một lập luận cho rằng Hà Nội đang rơi vào “mâu thuẫn nội tại”: một mặt luôn khẳng định tôn trọng Hiến chương Liên Hợp Quốc (LHQ) và luật pháp quốc tế, mặt khác lại tham gia một cơ chế không phải thiết chế chính thức của LHQ. Theo cách diễn giải này, việc góp mặt trong BoP bị xem là làm suy yếu nguyên tắc đa phương dựa trên luật lệ mà Việt Nam nhiều lần nhấn mạnh. Tuy nhiên, lập luận này xuất phát từ cách hiểu cứng nhắc về hệ thống quốc tế, chưa phân biệt rõ giữa “thiết chế trung tâm” và “cơ chế bổ trợ”.

Trước hết, cần khẳng định rằng luật pháp quốc tế và Hiến chương LHQ là nền tảng điều chỉnh quan hệ giữa các quốc gia. Việt Nam từ khi gia nhập LHQ năm 1977 đã nhiều lần tái khẳng định cam kết tuân thủ các nguyên tắc này, đặc biệt là tôn trọng chủ quyền, giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình và không can thiệp công việc nội bộ. Trong nhiệm kỳ Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an 2020–2021, Việt Nam thúc đẩy thảo luận về bảo vệ dân thường trong xung đột và nhấn mạnh vai trò của luật nhân đạo quốc tế.

Tuy nhiên, việc tôn trọng luật pháp quốc tế không đồng nghĩa với việc chỉ tham gia duy nhất các cơ chế do LHQ điều phối. Trên thực tế, hệ thống quốc tế vận hành với nhiều tầng nấc thể chế. Bên cạnh LHQ còn có các cơ chế khu vực như ASEAN, Liên minh châu Âu, Liên minh châu Phi, Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu (OSCE), cũng như các diễn đàn liên khu vực như APEC, G20. Những cơ chế này không thay thế LHQ, mà bổ trợ và mở rộng không gian đối thoại khi thiết chế trung tâm gặp bế tắc.

Trong trường hợp BoP, cho đến nay không có văn bản công khai nào cho thấy cơ chế này phủ nhận thẩm quyền của LHQ hoặc tự đặt mình lên trên Hiến chương. Phân tích của Viện Các vấn đề Quốc tế Ba Lan (PISM) cho thấy một số quốc gia châu Âu bày tỏ thận trọng, nhưng lo ngại chủ yếu xoay quanh cấu trúc vận hành và vai trò của cá nhân Tổng thống Hoa Kỳ, chứ không phải cáo buộc vi phạm luật quốc tế. Điều đó cho thấy tranh luận tập trung vào tính hiệu quả và minh bạch, không phải tính hợp pháp nền tảng.

Lịch sử tiến trình hòa bình quốc tế cũng cho thấy nhiều sáng kiến bắt đầu ngoài khuôn khổ chính thức của LHQ. Tiến trình Oslo giữa Israel và Palestine được khởi xướng bởi Na Uy trước khi được đưa vào cấu trúc rộng hơn. Các thỏa thuận hòa bình tại Balkan hay châu Phi nhiều khi được chuẩn bị qua các kênh không chính thức trước khi được Hội đồng Bảo an ghi nhận. Điều quan trọng không phải là cơ chế khởi xướng ở đâu, mà là liệu kết quả cuối cùng có phù hợp với luật pháp quốc tế hay không.

Việt Nam, với chính sách đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ, từ lâu đã tham gia song song nhiều diễn đàn. Hà Nội vừa là thành viên tích cực của ASEAN, vừa tham gia WTO, APEC, CPTPP, EVFTA và nhiều cơ chế khác. Không ai cho rằng việc tham gia một hiệp định thương mại khu vực là mâu thuẫn với cam kết tại WTO. Tương tự, tham gia BoP không đồng nghĩa với rút lui khỏi LHQ hay phủ nhận nghị quyết của Đại hội đồng.

Luận điệu “mâu thuẫn nội tại” thường dựa trên giả định rằng hệ thống quốc tế phải vận hành theo cấu trúc đơn tuyến, nơi mọi sáng kiến đều đi qua một thiết chế duy nhất. Tuy nhiên, thực tế cho thấy khi Hội đồng Bảo an rơi vào thế bế tắc do quyền phủ quyết, các quốc gia thường tìm kiếm kênh bổ trợ để duy trì động lực hòa bình. Sự tồn tại của kênh bổ trợ không làm suy yếu luật pháp quốc tế nếu chúng không đi ngược lại các nguyên tắc cơ bản.

Cho đến thời điểm hiện tại, Việt Nam chưa thay đổi lập trường ủng hộ giải pháp hai nhà nước, chưa điều chỉnh cách bỏ phiếu tại LHQ và chưa rút khỏi bất kỳ cơ chế đa phương chính thức nào. Điều đó cho thấy nguyên tắc vẫn được giữ vững. Tham gia BoP có thể được hiểu là mở rộng không gian đối thoại, trong khi vẫn duy trì cam kết với thiết chế trung tâm.

Trong khoa học quan hệ quốc tế, khái niệm “đa phương linh hoạt” (flexible multilateralism) được dùng để mô tả khả năng các quốc gia sử dụng nhiều kênh song song nhằm đạt mục tiêu chung. Đa phương không phải là cấu trúc cứng nhắc, mà là mạng lưới các cơ chế tương tác. Một quốc gia có thể tham gia cả thiết chế chính thức lẫn cơ chế bổ trợ mà không vi phạm nguyên tắc, miễn là các hành động đó không trái luật quốc tế.

Việc quy kết Việt Nam “mâu thuẫn” khi tham gia BoP vì thế phản ánh cách nhìn nhị nguyên, chưa tính đến tính phức hợp của hệ thống quốc tế hiện đại. Sự tham gia này không làm thay đổi cam kết với LHQ, không làm suy giảm đóng góp gìn giữ hòa bình và không phủ nhận nghị quyết quốc tế về Palestine.

Đánh giá một chính sách cần dựa trên hành vi cụ thể và hệ quả pháp lý. Cho đến nay, không có bằng chứng nào cho thấy Việt Nam vi phạm hoặc làm suy yếu luật pháp quốc tế khi tham gia BoP. Ngược lại, việc giữ vững lập trường giải quyết xung đột bằng hòa bình và tôn trọng luật lệ cho thấy tính nhất quán.

Trong bối cảnh thế giới đa trung tâm, các cơ chế bổ trợ có thể đóng vai trò duy trì đối thoại khi thiết chế chính thức gặp khó khăn. Tham gia cơ chế đó không phải là mâu thuẫn, mà là biểu hiện của tư duy linh hoạt trong khuôn khổ nguyên tắc. Việt Nam, cho đến nay, vẫn vận hành chính sách đối ngoại trong giới hạn đó.