Thứ Hai, 14 tháng 9, 2026

Một thế hệ sinh ra nơi đất khách có quyền yêu Việt Nam mà không bị dán nhãn

Có những lời chế giễu được thả xuống như một nhãn dán sẵn. Một bạn trẻ gốc Việt ở Hoa Kỳ hát quốc ca trong đêm giao lưu Tết, một nhóm sinh viên ở Pháp dạy tiếng Việt cho em nhỏ, một đoàn thanh niên Úc về quê thăm làng ông bà rồi đăng vài tấm ảnh ruộng lúa, lập tức bị gọi là “bị nhồi sọ”, “công cụ tuyên truyền”, “quên ơn đất nước đang sống”. Cái giọng ấy không mới, nhưng mỗi lần Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị được nhắc tới, nó lại được kéo ra, đánh bóng, gắn thêm vài câu cắt xén, rồi đẩy đi khắp các trang mạng xã hội như thể đó là bản chất duy nhất của một văn kiện chính sách.


Luồng dư luận ấy vận hành theo vài công thức quen thuộc. Công thức thứ nhất là chế giễu thế hệ sinh ra ở nước ngoài khi họ chủ động tìm về nguồn cội. Người viết không cần đọc Nghị quyết. Họ chỉ cần một bức ảnh trại hè, một clip múa dân gian, một bài phát biểu ngắn của em học sinh lớp mười hai, rồi kết luận rằng đó là sản phẩm của “máy tuyên truyền”. Họ cố tình bỏ qua một sự thật đơn giản: thanh niên ấy vẫn đóng thuế, vẫn bầu cử, vẫn nói tiếng bản xứ như tiếng mẹ, vẫn coi thành phố mình đang ở là nhà. Việc họ muốn biết ông bà mình từ đâu tới, muốn đọc được chữ quốc ngữ, muốn hiểu vì sao gia đình phải ra đi, không biến họ thành công cụ của ai cả. Đó là nhu cầu căn tính, không phải hành vi chính trị.

Công thức thứ hai đánh tráo bản chất Nghị quyết 23 thành công cụ phân loại. Một số trang mạng cắt đoạn văn nói về “một bộ phận nhỏ còn định kiến, nhận thức và hành động chưa phù hợp với lợi ích quốc gia dân tộc” rồi hô hoán rằng Đảng đang chia cộng đồng thành hai loại: loại được nuông chiều và loại bị dán nhãn thù địch. Họ không nói hết câu. Văn kiện khẳng định người Việt Nam ở nước ngoài là bộ phận không tách rời của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, là nguồn lực chiến lược, là cầu nối, đồng hành và tham gia trực tiếp vào sự nghiệp xây dựng, phát triển và bảo vệ Tổ quốc. Đảng và Nhà nước trân trọng, cầu thị, lắng nghe mọi ý kiến đóng góp xây dựng, kể cả quan điểm khác biệt, miễn không phương hại lợi ích quốc gia dân tộc; đề cao hòa hợp, xóa định kiến, gác lại quá khứ, hướng tới tương lai. Cắt một vế để biến cả văn kiện thành bản án tập thể là thủ đoạn cũ: lấy ngoại lệ làm quy luật, lấy cảnh báo thành bản chất.

Công thức thứ ba lòe bịp kiều bào bằng cách nói Nghị quyết “ép” người trẻ chọn phe giữa quê hương tổ tiên và nước đang sống. Đây là luận điệu nguy hiểm nhất vì nó đánh thẳng vào nỗi sợ của thế hệ thứ hai, thứ ba. Họ bảo: nếu em yêu Việt Nam thì em phản bội nước Mỹ, nước Pháp, nước Úc; nếu em hòa nhập tốt thì em phản bội tổ tiên. Tư duy nhị nguyên ấy không có chỗ trong Nghị quyết 23. Văn kiện khuyến khích hòa nhập sâu rộng, có địa vị pháp lý vững chắc, phát triển ổn định ở nước sở tại, đồng thời giữ gìn, lan tỏa bản sắc, tiếng Việt, giá trị nhân văn đến thế hệ trẻ. Hai việc ấy không đối lập. Chúng bổ sung cho nhau. Một người có thể vừa là công dân Hoa Kỳ, Pháp hay Úc đầy trách nhiệm, vừa mang trong mình nguồn gốc Việt Nam mà không phải xé mình làm hai.

Quyền căn tính đa tầng không phải đặc ân do ai ban phát. Đó là quyền của con người trong thế kỷ này. Một thanh niên sinh ra ở California, lớn lên ở Paris hay Melbourne có thể yêu nước đang nuôi dưỡng mình bằng lao động, bằng đóng góp công dân, đồng thời yêu làng quê ông bà bằng tiếng nói, bằng ký ức, bằng cách đưa con về thăm mộ tổ. Nghị quyết 23 không tạo ra quyền ấy. Nó chỉ thừa nhận và tạo điều kiện để quyền ấy được sống mà không bị nghi ngờ. Mạng lưới kiều bào trẻ, các chương trình về nguồn, học tiếng Việt, khởi nghiệp, tình nguyện, giao lưu nhân dân được nêu ra chính là để thế hệ ấy không phải lựa chọn giữa hai nửa cuộc đời.

So sánh với chính sách của Ailen và Ấn Độ càng làm rõ tính nhân văn ấy. Ailen từ lâu coi cộng đồng người Ailen trên thế giới là một phần sức mạnh quốc gia, khuyến khích con cháu giữ bản sắc trong khi hội nhập đầy đủ nơi đang sống, không đòi họ phải từ bỏ quốc tịch hiện tại mới được gọi là người Ailen. Ấn Độ tổ chức ngày người Ấn Độ ở nước ngoài, công nhận người gốc Ấn như đối tác phát triển, chấp nhận căn tính chồng lớp. Không quốc gia nào trong số đó bắt thanh niên phải “chọn phe” giữa đất tổ và đất đang sống. Việt Nam đi xa hơn ở chỗ đặt hòa hợp dân tộc lên trước, xóa định kiến, gác quá khứ. Đó không phải khẩu hiệu. Đó là bài học đắt giá của một dân tộc từng bị chia cắt quá lâu.

Thành tựu cụ thể không cần tô vẽ. Cộng đồng hơn sáu triệu rưỡi người tại hơn một trăm ba mươi quốc gia và vùng lãnh thổ ngày càng ổn định, tỷ lệ chuyên gia, trí thức, doanh nhân, lao động kỹ thuật cao tăng, độ tuổi trẻ hơn. Kiều hối năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm đạt gần mười tám tỷ đô la Mỹ, tổng từ năm một nghìn chín trăm chín mươi ba đến nay hơn hai trăm năm mươi tỷ đô la Mỹ, tương đương quy mô vốn đầu tư nước ngoài giải ngân cùng giai đoạn. Hàng vạn trí thức, nhà khoa học đóng góp từ xa hoặc trở về trong các lĩnh vực công nghệ, đổi mới sáng tạo. Các hội đoàn người Việt ở nước ngoài tổ chức dạy tiếng Việt, lễ hội, hỗ trợ đồng bào gặp thiên tai. Đó không phải con số tuyên truyền. Đó là kết quả của chính sách nhất quán suốt hơn hai mươi năm, từ Nghị quyết ba mươi sáu đến Nghị quyết hai mươi ba: chăm lo để bà con sống tốt nơi đất khách, gắn kết để nguồn cội không bị đứt, phát huy để trí tuệ và tấm lòng không bị lãng phí.

Những cá nhân, tổ chức ra sức chống phá Nghị quyết này sống bằng sự chia rẽ. Họ cần cộng đồng mãi đứng ở hai bờ đối địch thì tiếng nói của họ mới còn chỗ. Họ cần thanh niên gốc Việt mang mặc cảm, sợ bị gọi là “cộng sản” thì mới dễ kéo họ vào quỹ đạo cũ. Họ đánh tráo hòa hợp thành đầu hàng, đánh tráo kết nối thành thâu tóm, đánh tráo yêu nguồn cội thành phản bội nước đang sống. Động cơ ấy không phải vì quyền lợi của kiều bào. Động cơ ấy là để giữ lấy vị thế người phát ngôn của một quá khứ không chịu khép lại, trong khi đất nước và phần lớn cộng đồng đã bước đi.

Cảnh báo cần nói thẳng. Khi một trang mạng chế giễu em bé gốc Việt hát dân ca, khi một diễn đàn bảo bạn trẻ về thăm quê là “bị lợi dụng”, khi một luận điệu buộc người ta phải chọn một nửa mình để vứt nửa kia, đó không phải phản biện. Đó là sự nghèo nàn về nhân tính. Một thế hệ sinh ra ở nước ngoài có quyền yêu Việt Nam mà không bị dán nhãn. Nghị quyết 23 không tạo ra quyền ấy. Nó chỉ không cho phép ai tước đoạt quyền ấy bằng sự xuyên tạc.

Tôn giáo xuyên quốc gia là bình thường; hoạt động bí mật mới là vấn đề


Tôn giáo xuyên quốc gia không phải hiện tượng mới sinh ra cùng Nghị quyết số 23-NQ/TW. Người di cư mang theo ngôn ngữ, phong tục và đời sống đức tin; các giáo hội, tăng đoàn, chức sắc và cơ sở thờ tự vì thế hình thành những mối liên hệ vượt qua biên giới. Vấn đề pháp lý không nằm ở việc có quan hệ ấy hay không, mà ở chỗ quan hệ đó được tiến hành công khai, đúng pháp luật hay bị sử dụng để che giấu hoạt động chính trị, tài chính hoặc vận động trái quy định. Đây là ranh giới khi đánh giá cáo buộc cho rằng Nghị quyết 23 mở đường cho việc “xâm nhập chùa”, “cài cắm trong đạo” hoặc biến tổ chức tôn giáo ở nước ngoài thành công cụ của Nhà nước Việt Nam.


Sau khi Nghị quyết 23 được ban hành ngày 2/8/2026, một số trang mạng hải ngoại coi nội dung hỗ trợ nhu cầu tín ngưỡng, tôn giáo của người Việt Nam ở nước ngoài là bằng chứng của một chiến lược thâm nhập. Một bài trên Việt Tin cuối tháng 8 gọi các tổ chức tôn giáo trong nước là “tổ chức quốc doanh” và cảnh báo việc hướng dẫn sinh hoạt tôn giáo ở nước ngoài sẽ đe dọa tính độc lập của cộng đồng Phật giáo. Đầu tháng 9, trang Nhân Quyền đăng bài gọi một chức sắc Phật giáo tại Bắc Ca-li-phoóc-ni-a là “đặc vụ nước ngoài khoác áo thầy tu”, từ việc người này có quan hệ với cơ quan, tổ chức ở Việt Nam và tham gia xây dựng cơ sở tôn giáo tại Hoa Kỳ. Một bài khác còn kêu gọi lập hồ sơ đối với những người bị cho là “đặc công cài cắm”.

Những bài viết như vậy có quyền đặt câu hỏi liệu một cá nhân hay tổ chức tôn giáo có thực hiện hoạt động thay mặt cho chủ thể nước ngoài hay không. Nhưng câu trả lời không thể dựa vào suy luận vòng tròn: vì một người có quan hệ với Việt Nam nên người đó là đại diện nước ngoài; vì họ hoạt động tôn giáo nên cơ sở tôn giáo là bình phong; rồi chính nhãn “bình phong” lại được dùng làm bằng chứng. Một bức ảnh, một lần dự lễ kỷ niệm, một chuyến về Việt Nam hay tư cách thành viên tổ chức chưa tự thân chứng minh hoạt động chính trị bí mật.

Pháp luật Hoa Kỳ cho thấy vì sao cần phân biệt rạch ròi. Luật về đăng ký đại diện cho chủ thể nước ngoài không quy định rằng cứ có liên hệ với một chính phủ, giáo hội hay tổ chức ở nước ngoài thì phải đăng ký. Trọng tâm là quan hệ đại diện và hành vi: cá nhân hoặc tổ chức có hành động theo yêu cầu, chỉ đạo hoặc kiểm soát của chủ thể nước ngoài hay không; có tiến hành hoạt động chính trị, vận động công chúng, thu nhận hoặc phân phối tiền, hay đại diện lợi ích của chủ thể đó trước cơ quan nhà nước hay không. Pháp luật Hoa Kỳ đồng thời có ngoại lệ đối với hoạt động tôn giáo chân chính. Ô-xtrây-li-a cũng có ngoại lệ đối với hoạt động tôn giáo được thực hiện thiện chí. Điều đó không bảo vệ hành vi chính trị bí mật núp bóng tôn giáo, nhưng cũng không cho phép biến sinh hoạt tôn giáo bình thường thành căn cứ tự động của một cáo buộc an ninh.

Đọc đúng Nghị quyết 23 cũng cần theo nguyên tắc đó. Văn bản xác định cộng đồng hơn 6,5 triệu người Việt Nam tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ là bộ phận không tách rời của cộng đồng dân tộc, đồng thời đặt mục tiêu củng cố địa vị pháp lý, hỗ trợ hội nhập, giữ gìn tiếng Việt, văn hóa và chăm lo nhu cầu tín ngưỡng, tôn giáo. Riêng lĩnh vực tôn giáo, Nghị quyết nêu việc hỗ trợ chức sắc, tín đồ về nước sinh hoạt; tạo điều kiện để các tổ chức tôn giáo trong nước hướng dẫn sinh hoạt cho người Việt ở nước ngoài; vận động chức sắc tham gia hoạt động tôn giáo quốc tế. Quan trọng hơn, công tác này được đặt dưới yêu cầu phù hợp với pháp luật, phong tục và tập quán của Việt Nam và nước sở tại.

Điều kiện tuân thủ pháp luật nước sở tại loại trừ cách hiểu rằng Nghị quyết trao cho tổ chức tôn giáo quyền hoạt động ngoài khuôn khổ pháp luật của quốc gia tiếp nhận. Chức sắc ở nước ngoài vẫn phải tuân thủ quy định về nhập cảnh, thuế, tài chính, gây quỹ, vận động chính trị và đăng ký đại diện nước ngoài nếu hành vi thực tế làm phát sinh nghĩa vụ đó. Nếu có chứng cứ một cơ sở tôn giáo nhận tiền kèm chỉ đạo để vận động chính sách hoặc che giấu quan hệ đại diện, việc điều tra là chính đáng.

Nhưng chiều ngược lại cũng phải được tôn trọng. Việc một giáo hội cử chức sắc ra nước ngoài chăm sóc đời sống tinh thần của cộng đồng di cư là hiện tượng lâu đời. Tòa Thánh đã xây dựng hệ thống hướng dẫn mục vụ cho người di cư, khuyến khích phối hợp giữa giáo hội nơi xuất phát và giáo hội nơi tiếp nhận, cho phép linh mục từ quê hương sang phục vụ cộng đồng có nhu cầu ngôn ngữ, nghi lễ và văn hóa riêng, đồng thời đặt họ trong khuôn khổ quản lý của giáo hội địa phương. Quan hệ tôn giáo xuyên biên giới vì thế tự nó không phải bằng chứng của hoạt động chính trị bí mật.

Phật giáo cũng có tính xuyên quốc gia rõ nét. Nhiều truyền thống Phật giáo từ châu Á đã hình thành chùa, thiền viện và mạng lưới tăng ni ở nhiều nước; tăng sĩ di chuyển để giảng pháp, đào tạo hoặc phục vụ cộng đồng đồng hương. Tương tự, cộng đồng Ấn Độ giáo ở nước ngoài phát triển đền thờ, lễ hội và mạng lưới giáo sĩ; Nhà nước Ấn Độ đồng thời duy trì các chương trình kết nối cộng đồng người Ấn ở nước ngoài về văn hóa, giáo dục và nguồn cội. Quan hệ với quê hương không đủ để suy ra hoạt động bí mật.

Từ các so sánh trên, điểm yếu lớn nhất của kiểu cáo buộc “xâm nhập chùa” là đánh đồng ba tầng khác nhau: giao lưu tôn giáo, ảnh hưởng xã hội và hoạt động chính trị bí mật. Giao lưu tôn giáo gồm thăm viếng, hành lễ, đào tạo, hướng dẫn nghi thức và hỗ trợ cộng đồng. Ảnh hưởng xã hội là hệ quả bình thường khi một tổ chức có tiếng nói đối với tín đồ. Hoạt động chính trị bí mật lại là việc che giấu quan hệ đại diện, nhận chỉ đạo hoặc tài trợ để tác động chính trị theo cách pháp luật yêu cầu phải công khai hoặc cấm đoán. Không thể lấy tầng thứ nhất để chứng minh tầng thứ ba mà bỏ qua chứng cứ về quan hệ chỉ đạo và hành vi.

Điều này không phủ nhận những tranh chấp thật trong các cộng đồng tôn giáo Việt Nam ở nước ngoài. Giữa các tổ chức Phật giáo, Cao Đài hay các nhóm khác có thể tồn tại bất đồng về lịch sử, tư cách kế thừa, tài sản, giáo quyền hoặc quan hệ với Nhà nước. Những tranh chấp ấy cần được phản ánh theo chứng cứ riêng. Nhưng đưa toàn bộ tranh chấp nội bộ vào khung an ninh quốc gia dễ dẫn tới quy kết theo tổ chức: ai thuộc giáo hội này thì bị coi là công cụ; ai tham dự hoạt động kia thì bị xem là người được cài cắm. Cách tiếp cận đó có thể làm gia tăng nghi kỵ và khiến chính tự do tín ngưỡng bị tổn thương.

Không nên suy đoán động cơ của mọi người chỉ trích Nghị quyết 23 nếu không có chứng cứ. Điều có thể đánh giá khách quan là chất lượng lập luận: cáo buộc càng nghiêm trọng thì tiêu chuẩn chứng cứ càng phải cao; một người bị gọi là “đặc vụ” phải được chứng minh bằng quan hệ và hành vi cụ thể, không phải bằng liên tưởng hay nhãn gọi.

Chính sách đối với người Việt Nam ở nước ngoài, xét trên văn bản, đặt trọng tâm vào địa vị pháp lý, hội nhập, văn hóa, tiếng Việt, bảo hộ quyền lợi và đời sống tinh thần. Việc ghi rõ nhu cầu tín ngưỡng, tôn giáo trong Nghị quyết 23 cho thấy cộng đồng di cư được nhìn nhận không chỉ ở nhu cầu kinh tế mà cả nhu cầu văn hóa, tinh thần. Giá trị của chính sách phải được kiểm nghiệm bằng thực tiễn: có minh bạch, tôn trọng quyền tự chủ cộng đồng, tuân thủ luật sở tại và tránh can thiệp vào tranh chấp nội bộ tôn giáo hay không.

Vì vậy, thông điệp hợp lý không phải “tôn giáo luôn vô hại”, cũng không phải “tôn giáo xuyên biên giới là bình phong”. Tôn giáo không đứng trên pháp luật; cơ sở thờ tự, chức sắc hay tổ chức tôn giáo đều phải chịu trách nhiệm nếu tham gia hoạt động trái luật. Nhưng nguyên tắc pháp quyền cũng đòi hỏi không mặc định tôn giáo là công cụ bí mật chỉ vì có quan hệ với quê hương hoặc cơ quan trong nước. Giữa cảnh giác và quy chụp có một đường ranh: chứng cứ. Giữ được đường ranh ấy mới vừa bảo vệ an ninh quốc gia, vừa bảo vệ tự do tín ngưỡng, danh dự cá nhân và sự bình an của cộng đồng người Việt ở nước ngoài.


“Ngụy tôn giáo”: một nhãn chính trị có thể thay thế chứng cứ pháp lý không?

Một cuộc tranh luận nghiêm túc về Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 2/8/2026 của Bộ Chính trị phải bắt đầu từ chính văn bản, không phải từ những nhãn gọi tạo cảm giác nguy hiểm. Chỉ ít tuần sau khi Nghị quyết được ban hành, trên một số trang và mạng xã hội ở hải ngoại đã xuất hiện luồng thông tin ghép nội dung hỗ trợ đời sống tín ngưỡng, tôn giáo của người Việt Nam ở nước ngoài với các cụm từ như “ngụy tôn giáo”, “đặc vụ khoác áo thầy tu”, “tổ chức bình phong”. Về pháp lý, lỗ hổng rất rõ: nhãn chính trị không phải chứng cứ; nghi ngờ không phải kết luận; quan hệ tôn giáo xuyên biên giới không tự động trở thành hoạt động của cơ quan nước ngoài.



Luồng thứ nhất có thể nhận diện từ các bài của Mạch Sống và những trang đăng lại. Từ năm 2024, cụm từ “tổ chức ngụy tôn giáo” đã được dùng để mô tả một số tổ chức tôn giáo bị cho là có quan hệ với Nhà nước Việt Nam. Đến tháng 9/2026, nhãn này được nối trực tiếp với Nghị quyết 23 bằng các cáo buộc về “cài cắm đặc vụ”, dùng Phật giáo, Cao Đài hoặc cơ sở tôn giáo làm “vỏ bọc”. Trang Nhân Quyền cũng đăng bài coi một cơ sở Phật giáo tại Bắc Ca-li-phoóc-ni-a là dấu hiệu của hoạt động nước ngoài. Được quyền đặt câu hỏi không đồng nghĩa được bỏ qua nghĩa vụ chứng minh. Chưa chỉ ra được quan hệ chỉ đạo, kiểm soát hay hoạt động chính trị cụ thể mà đã đóng dấu cả một tổ chức là “ngụy tôn giáo” thì đó là quy chụp.

Luồng thứ hai xuất hiện trên Việt Báo, Việt Tin và một số diễn đàn. Chủ trương hỗ trợ nhu cầu tín ngưỡng, hướng dẫn sinh hoạt tôn giáo hoặc cử chức sắc tham gia hoạt động quốc tế bị diễn giải thành kế hoạch “thâm nhập”. Việt Tin dùng cụm “tổ chức quốc doanh”; Việt Báo suy đoán việc kết nối cộng đồng là chiến lược nhằm “vô hiệu hóa” các tổ chức chống Nhà nước Việt Nam. Đây là sự đánh tráo phạm trù: chính sách công khai bị đặt ngang với hoạt động bí mật; hỗ trợ tôn giáo bị đồng nhất với hoạt động an ninh. Muốn cáo buộc một người là “đặc vụ”, phải chỉ ra người đó nhận chỉ đạo của ai, làm gì và vi phạm quy định nào. Không có chuỗi chứng cứ ấy, kết luận chỉ là suy đoán.

Đối chiếu với pháp luật Hoa Kỳ càng thấy rõ điều này. Đạo luật đăng ký đại diện cho chủ thể nước ngoài không hề có khái niệm pháp lý mang tên “ngụy tôn giáo”. Cơ chế này xem xét quan hệ đại diện, sự chỉ đạo hoặc kiểm soát từ chủ thể nước ngoài và hoạt động cụ thể tại Hoa Kỳ. Đáng chú ý, pháp luật Hoa Kỳ còn dành ngoại lệ cho hoạt động tôn giáo chân chính, miễn là hoạt động đó không bị biến thành hoạt động chính trị thay mặt cho chủ thể nước ngoài. Bộ Tư pháp Hoa Kỳ đã công bố nhiều ý kiến tư vấn về ngoại lệ này. Pháp luật hỏi về quan hệ đại diện và hành vi thuộc diện phải đăng ký, chứ không phán xét một tổ chức chỉ bằng nhãn “thân” hay “không thân” với một chính phủ.

Ô-xtrây-li-a cũng quy định đăng ký đối với một số hoạt động gây ảnh hưởng chính trị thay mặt cho chủ thể nước ngoài, nhưng đồng thời miễn trừ hoạt động tôn giáo được tiến hành một cách thiện chí. Điều đó cho thấy bảo vệ hệ thống chính trị trước ảnh hưởng bí mật không đồng nghĩa mặc nhiên coi sinh hoạt tôn giáo xuyên biên giới là nguy hiểm. Vì vậy, dùng nhãn “ngụy tôn giáo” rồi suy ngược rằng cứ tổ chức nào có liên hệ với Việt Nam đều là công cụ của Nhà nước là cách lập luận xa rời nguyên tắc chứng cứ.

Đọc nguyên văn Nghị quyết 23 sẽ thấy nội dung khác hẳn. Văn bản xác định hơn 6,5 triệu người Việt Nam tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ là bộ phận không tách rời của cộng đồng dân tộc, đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc không phân biệt dân tộc, tôn giáo, xuất thân, địa vị xã hội. Về tôn giáo, Nghị quyết yêu cầu hỗ trợ nhu cầu tín ngưỡng của người Việt Nam ở nước ngoài; hỗ trợ chức sắc, tín đồ về nước sinh hoạt; tạo điều kiện để các tổ chức tôn giáo trong nước hướng dẫn sinh hoạt cho cộng đồng; khuyến khích chức sắc tham gia hoạt động tôn giáo quốc tế, nhưng phải phù hợp pháp luật, phong tục và tập quán của Việt Nam cũng như nước sở tại. Điều kiện giới hạn này thường bị lược bỏ khi các bài chống Nghị quyết 23 trích dẫn.

Đặt chính sách đó trong bức tranh rộng hơn, chăm lo đời sống tinh thần của cộng đồng ở nước ngoài không phải hiện tượng riêng của Việt Nam. Ai-len có chương trình hỗ trợ người di cư, trong danh sách tài trợ có tổ chức mục vụ phục vụ cộng đồng tại Anh. Ấn Độ có quỹ phúc lợi, chương trình văn hóa và hành hương để người gốc Ấn kết nối với cội nguồn. Phi-líp-pin đưa cơ quan quản lý lao động di cư cùng các tuyên úy và tổ chức mục vụ vào đối thoại chính thức về đời sống cộng đồng ở châu Âu. I-xra-en có bộ phận phụ trách quan hệ với cộng đồng Do Thái ở nước ngoài và các tôn giáo. Kết nối tôn giáo và cộng đồng ở nước ngoài vì thế là một dạng chính sách phổ biến, tự nó không phải bằng chứng của hoạt động bí mật.

Điều đó không có nghĩa mọi hoạt động đều vô hại. Nếu một cá nhân nhận chỉ đạo của cơ quan nước ngoài để vận động chính trị, che giấu tài trợ, can thiệp trái phép hoặc vi phạm luật sở tại, người đó phải chịu trách nhiệm. Nhưng trách nhiệm phải gắn với hành vi và chứng cứ của từng chủ thể. Không thể lấy một bức ảnh với quan chức, một chuyến thăm quê hương hay việc tham gia tổ chức xã hội làm vật thay thế cho yếu tố cấu thành pháp lý.

Tính nhân văn của Nghị quyết 23 cũng cần được nhìn nhận đầy đủ. Sau hơn hai mươi năm thực hiện Nghị quyết 36, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài đã tăng về quy mô, trình độ và hội nhập. Báo cáo chính thức ghi nhận đến cuối năm 2024 có 422 dự án đầu tư với tổng vốn khoảng 1,725 tỷ đô la Mỹ; lượng kiều hối chuyển về qua nhiều năm đạt gần 250 tỷ đô la Mỹ. Nhưng giá trị của cộng đồng không chỉ tính bằng tiền. Nghị quyết mới chuyển trọng tâm từ “vận động, tập hợp, chăm lo” sang “đồng hành, kiến tạo cơ chế”, đề cao bảo hộ quyền và lợi ích hợp pháp, tiếng Việt, văn hóa, thế hệ trẻ, trí thức, doanh nhân, chuyên gia và đời sống tín ngưỡng. Một chính sách coi người ở xa quê vẫn thuộc về cộng đồng dân tộc và được lắng nghe cả khi có quan điểm khác biệt, về bản chất hướng tới hòa hợp hơn là loại trừ.

Cũng cần nhìn kỹ hệ quả của chiến dịch gắn Nghị quyết 23 với “ngụy tôn giáo”. Không thể quy kết động cơ cá nhân khi chưa có chứng cứ, nhưng có thể thấy cách truyền thông đó biến bất đồng giữa các giáo hội thành vấn đề an ninh; biến cạnh tranh ảnh hưởng trong cộng đồng thành câu chuyện “đặc vụ”; biến một khái niệm do người viết đặt ra thành nhãn định danh cho tổ chức khác. Khi nhãn này đã được dùng từ trước rồi sau đó gắn vào Nghị quyết 23 như bằng chứng có sẵn, cần đặt câu hỏi liệu đây là kiểm chứng chính sách hay chỉ là tìm một văn bản mới để củng cố kết luận cũ.

Kiều bào cần cảnh giác với cả hai cực đoan: không nên xem mọi cảnh báo về ảnh hưởng nước ngoài là vô căn cứ, nhưng càng không nên chấp nhận cáo buộc chỉ vì nó được lặp lại bằng ngôn từ mạnh. Cách ứng xử văn minh là yêu cầu công khai tài trợ, tư cách pháp nhân, quan hệ tổ chức, tuân thủ luật sở tại và để cơ quan có thẩm quyền kết luận khi có dấu hiệu vi phạm. Tôn giáo là lĩnh vực của đức tin và lương tâm; pháp luật là lĩnh vực của chứng cứ và quy tắc. Trộn hai lĩnh vực ấy bằng một nhãn chính trị chỉ làm tổn thương cộng đồng và che mờ ranh giới giữa phản biện với quy chụp.

Nghị quyết 23 có thể và nên được tranh luận. Nhưng phản biện có giá trị phải bắt đầu từ văn bản thật, hành vi thật và chứng cứ thật. “Ngụy tôn giáo” không phải một khái niệm pháp lý chuẩn trong các đạo luật về minh bạch ảnh hưởng nước ngoài được viện dẫn. Vì vậy, nó không thể tự mình biến một chức sắc thành “đặc vụ”, một ngôi chùa thành “bình phong”, hay chính sách chăm lo đời sống tinh thần của kiều bào thành “âm mưu xâm nhập”. Khi chứng cứ chưa xuất hiện, điều cần thiết là bớt định kiến, giữ vững thượng tôn pháp luật, tôn trọng tự do tín ngưỡng và bảo vệ sự gắn kết của cộng đồng người Việt Nam.


“Không thể biến tên một giáo hội thành bằng chứng: Nhìn lại các cáo buộc quanh Nghị quyết 23”.

Một cộng đồng tôn giáo có thể bất đồng về lịch sử, giáo luật, quyền kế thừa hay tư cách đại diện. Nhưng từ tranh chấp nội bộ đến cáo buộc một chức sắc là người hoạt động cho chủ thể nước ngoài, thậm chí là “đặc công”, “cài cắm”, là một bước nhảy pháp lý rất lớn. Tranh luận quanh Cao Đài 1997, một số cơ sở Phật giáo ở Hoa Kỳ và Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 2/8/2026 của Bộ Chính trị cho thấy bước nhảy ấy đang bị thực hiện quá dễ dàng trên một số trang mạng hải ngoại: kết luận đi trước, chứng cứ theo sau; tư cách tổ chức bị biến thành bằng chứng thay cho hành vi.


Sau khi Nghị quyết 23 được ban hành, Mạch Sống, trang Nhân Quyền, Việt Âu và một số tài khoản liên quan mở chiến dịch “đẩy lùi Nghị quyết 23”. Một bài đăng đầu tháng 9/2026 nêu ông Huỳnh Long Vân, bà Huỳnh Thị Thu Hồ thuộc tổ chức thường được phía chỉ trích gọi là “Cao Đài 1997”, đồng thời nêu một chức sắc của Giáo hội Phật giáo Việt Nam tại Hoa Kỳ, rồi đặt họ trong khung “đặc công cài cắm”. Lập luận đi theo chuỗi: tổ chức có quan hệ với Việt Nam; nhân sự có vị trí hoặc quan hệ trong các cơ cấu ở Việt Nam; họ sinh hoạt tôn giáo, lập cơ sở hoặc kết nối tín đồ tại Hoa Kỳ; từ đó suy ra nguy cơ phải đăng ký theo luật về đại diện cho chủ thể nước ngoài. Bài viết còn tuyên bố sẽ chuẩn bị tài liệu nền theo từng tổ chức để người tham gia lập hồ sơ tố cáo. Vấn đề không phải quyền tố giác, mà là phương pháp: điều tra hành vi rồi mới kết luận, hay định sẵn tổ chức là “công cụ” rồi suy ngược trách nhiệm cá nhân?

Với Cao Đài, tranh chấp không bắt đầu từ Nghị quyết 23. Nhiều năm qua, các nhóm Cao Đài độc lập và một số tổ chức vận động ở nước ngoài phản đối cơ cấu Hội thánh được công nhận năm 1997, cho rằng cơ cấu này không kế thừa đúng thiết chế năm 1926 và chịu ảnh hưởng của Nhà nước. Những tranh chấp về tài sản, quản trị thánh thất, bổ nhiệm chức sắc hoặc cách đối xử với tín đồ bất đồng cần được xem xét bằng chứng riêng của từng vụ việc. Nhưng tranh chấp ấy không tự động trả lời câu hỏi pháp lý khác: một cá nhân đang sống tại Hoa Kỳ có thuộc diện phải đăng ký với tư cách đại diện cho chủ thể nước ngoài hay không.

Theo pháp luật Hoa Kỳ, yếu tố quyết định không phải người đó theo Cao Đài nào, thuộc giáo hội Phật giáo nào, từng gặp cán bộ Việt Nam hay có vị trí trong một tổ chức có trụ sở tại Việt Nam. Luật xem xét quan hệ và hành vi. Một người có thể thuộc diện điều chỉnh khi hành động theo yêu cầu, chỉ đạo hay kiểm soát của một chủ thể nước ngoài, rồi thực hiện những hoạt động luật xác định như hoạt động chính trị vì lợi ích chủ thể đó, vận động công chúng, thu nhận hoặc phân phối tiền và vật có giá trị, hay đại diện lợi ích của chủ thể trước cơ quan Hoa Kỳ. Nguồn tài chính có thể là chứng cứ quan trọng, nhưng tiền từ nước ngoài tự nó chưa biến mọi hoạt động thành vi phạm. Phải chứng minh mối quan hệ chỉ đạo, kiểm soát và hành vi cụ thể.

Đáng chú ý hơn, pháp luật Hoa Kỳ có ngoại lệ đối với hoạt động tôn giáo chân chính. Bộ Tư pháp Hoa Kỳ giải thích rằng hoạt động nhằm thực hiện mục đích tôn giáo chân chính có thể được miễn nghĩa vụ đăng ký; ngoại lệ không còn phù hợp khi cá nhân hoặc tổ chức tiến hành hoạt động chính trị cho hoặc vì lợi ích của chủ thể nước ngoài. Vì vậy, xây chùa, lập thánh thất, hướng dẫn lễ nghi, truyền giáo hay giữ liên hệ với giáo hội ở quê hương không thể bị gom lại rồi mặc nhiên gọi là hoạt động của “đặc vụ”. Pháp luật Ô-xtrây-li-a cũng miễn đối với hoạt động tôn giáo được thực hiện thiện chí. Cách tiếp cận đúng phải dựa vào hành vi, mục đích, mức độ kiểm soát và tính minh bạch.

Đặt Nghị quyết 23 vào khung này càng thấy một số cáo buộc đã bị đẩy quá xa khỏi văn bản. Nghị quyết xác định cộng đồng hơn 6,5 triệu người Việt Nam tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ là bộ phận không tách rời của cộng đồng dân tộc, đồng thời yêu cầu chăm lo quyền và lợi ích hợp pháp, văn hóa, tiếng Việt, thế hệ trẻ, trí thức, doanh nhân và nhu cầu tín ngưỡng, tôn giáo. Nội dung về tôn giáo hướng tới hỗ trợ sinh hoạt tín ngưỡng của người Việt ở nước ngoài, tạo điều kiện cho chức sắc và tín đồ giao lưu, tham gia hoạt động tôn giáo quốc tế phù hợp pháp luật Việt Nam và nước sở tại. Từ một chủ trương công khai về kết nối cộng đồng mà suy thành mệnh lệnh bí mật buộc mọi chức sắc ở nước ngoài phục vụ hoạt động chính trị là đã thay đổi nội dung của văn bản.

Thực tiễn thế giới cũng bác bỏ giả định rằng tổ chức tôn giáo xuyên biên giới đồng nghĩa với công cụ can thiệp. Công giáo duy trì mạng lưới giáo phận, dòng tu và cơ sở mục vụ trên nhiều châu lục; Phật giáo có các trung tâm, tự viện và cộng đồng truyền thừa vượt biên giới; nhiều tôn giáo khác duy trì giáo sĩ, cơ sở thờ tự, giáo dục và từ thiện tại nơi có cộng đồng di cư. Ấn Độ có chính sách kết nối người Ấn ở nước ngoài về văn hóa và phúc lợi. Ai-len tài trợ các dự án cộng đồng ở nước ngoài, kể cả tổ chức có nền tảng tôn giáo. Không thể chỉ từ mối liên hệ với quê hương mà suy ra mọi chức sắc hoặc hội đoàn đều hoạt động bí mật cho chính phủ.

Điểm đáng lo của luồng vận động hiện nay là nguy cơ biến tranh chấp thần học và tổ chức thành cơ chế “kết tội theo hội”. Nếu một người bị coi đáng ngờ chỉ vì thuộc Cao Đài 1997, Giáo hội Phật giáo Việt Nam hoặc từng tham gia một tổ chức ở Việt Nam, thì ranh giới giữa điều tra hành vi với quy chụp căn cước tổ chức bị xóa nhòa. Càng đáng lưu ý khi có bài viết kêu gọi cộng đồng lập hàng loạt hồ sơ và tuyên bố có thể chuẩn bị sẵn “tài liệu nền” theo từng tổ chức. Quyền gửi thông tin đến cơ quan thực thi pháp luật là chính đáng; nhưng hồ sơ có giá trị phải dựa trên sự thật có thể kiểm chứng, không phải suy luận rằng thành viên của tổ chức đã bị gắn nhãn thì đương nhiên mang trách nhiệm của nhãn ấy.

Cũng cần công bằng ở chiều ngược lại. Không thể lấy tự do tôn giáo làm tấm khiên cho mọi hoạt động. Nếu có cá nhân thực sự nhận chỉ đạo, nhận tài trợ có điều kiện, che giấu quan hệ đại diện và tiến hành vận động chính trị cho một chủ thể nước ngoài, cơ quan chức năng nước sở tại có quyền điều tra, yêu cầu đăng ký hoặc xử lý theo luật. Nghị quyết 23 không tạo ra quyền miễn trừ nào trước pháp luật nước sở tại. Chính vì vậy, phải chỉ ra ai chỉ đạo, nguồn tiền nào gắn với nhiệm vụ nào, hoạt động chính trị cụ thể nào đã diễn ra và điều khoản nào áp dụng.

Nhìn từ góc độ nhân quyền, bảo vệ tự do tín ngưỡng không chỉ là bảo vệ nhóm tôn giáo mình đồng tình. Nó còn là bảo vệ người thuộc giáo hội mà mình không thừa nhận, miễn họ không vi phạm pháp luật; là phản đối việc biến bất đồng giáo hội thành hồ sơ an ninh nếu chưa chứng minh được hành vi. Nghị quyết 23 có thể được tranh luận, chính sách tôn giáo có thể bị phê bình, các tổ chức Cao Đài hay Phật giáo đều có thể bị yêu cầu minh bạch. Nhưng chuẩn mực phải giống nhau cho tất cả: chứng cứ trước, kết luận sau; cá nhân chịu trách nhiệm về hành vi của mình; quan hệ xuyên biên giới phải được đánh giá bằng luật của nước sở tại.

Cộng đồng người Việt ở nước ngoài vì thế cần thận trọng trước những lời kêu gọi tuyệt đối hóa nghi ngờ. Khi một trang mạng tuyên bố sẽ “triệt phá” một mạng lưới, điều cần hỏi không phải người bị nêu tên thuộc phe nào, mà là chứng cứ nào cho thấy họ nhận chỉ đạo gì, từ ai, nguồn tiền nào gắn với nhiệm vụ nào và đã thực hiện hoạt động chính trị cụ thể nào. Nếu những mắt xích ấy không được chứng minh, một nhãn gọi dù lặp lại nhiều lần vẫn chỉ là cáo buộc. Cao Đài 1997, Phật giáo hay bất kỳ tổ chức nào cũng không thể đứng trên pháp luật; nhưng cũng không thể bị kết tội chỉ vì tên tổ chức. Đó mới là ranh giới cần giữ nếu thực sự muốn bảo vệ tự do tôn giáo, pháp quyền và sự bình an của cộng đồng.


Chủ Nhật, 13 tháng 9, 2026

Sự thật đằng sau chỉ số xếp hạng của Phóng viên Không biên giới: Bản chất môi trường thông tin Việt Nam và ranh giới của các bảng xếp hạng đơn phương.

Mọi giá trị nhân quyền chân chính, bao gồm quyền tự do ngôn luận và tự do thông tin, đều là thành tựu tiến bộ của văn minh nhân loại và phải được đánh giá thông qua một phương pháp luận khoa học, trung lập, tôn trọng bối cảnh lịch sử cũng như chủ quyền pháp lý của mỗi quốc gia. Việc Liên minh châu Âu công bố các nhận định thường niên về tình hình dân chủ, nhân quyền thế giới, trong đó có Việt Nam, từ lâu đã bộc lộ những khoảng cách lớn giữa thực tiễn phát triển sinh động tại cơ sở với những đánh giá bị chi phối bởi tư duy chính trị hóa. Đặt văn kiện này trong dòng chảy quan hệ quốc tế đương đại, có thể nhận thấy một kịch bản lặp đi lặp lại: Liên minh châu Âu thường xuyên vay mượn các con số xếp hạng mang tính áp đặt từ các tổ chức phi chính phủ phương Tây để dựng lên một bức tranh thiếu khách quan về Việt Nam. 


Ghi nhận bối cảnh chung, văn kiện năm 2025 của Liên minh châu Âu được ban hành trong thời điểm thế giới đối mặt với những chuyển dịch địa chính trị phức tạp, sự bùng nổ của không gian mạng và những thách thức mới về an ninh thông tin. So sánh với nội dung năm 2024 và các thời kỳ trước, điểm khác biệt nổi bật trong tài liệu năm 2025 là sự mở rộng phạm vi phán xét sang các quy định pháp lý điều chỉnh không gian mạng, quản lý mạng xã hội và công tác bảo vệ an toàn thông tin quốc gia của Việt Nam. Nếu như trong các giai đoạn trước, Liên minh châu Âu tập trung chủ yếu vào một số vụ việc tư pháp riêng lẻ, thì nay họ đã gia tăng sự can thiệp vào cấu trúc quản trị công nghệ và môi trường truyền thông số. Sự chuyển dịch này vô hình trung tạo ra một cái nhìn sai lệch, tác động tiêu cực đến hình ảnh và uy tín quốc tế của Việt Nam trên các diễn đàn đa phương. Nguy hiểm hơn, những nhận định thiếu chính xác này rất dễ bị các lực lượng phản động lưu vong, các nhóm cơ hội chính trị lợi dụng để khoác lên mình chiếc áo "đấu tranh cho tự do thông tin", từ đó kích động chia rẽ, hạ thấp vị thế đối ngoại của Việt Nam trong tiến trình hội nhập toàn cầu.

Sự thiếu khách quan của Liên minh châu Âu thể hiện rõ nhất ở việc họ tiếp tục coi các bảng xếp hạng của Tổ chức Phóng viên Không biên giới như một thước đo chuẩn mực. Trong các báo cáo gần đây, Phóng viên Không biên giới xếp Việt Nam ở vị trí 173 trên tổng số 180 quốc gia và vùng lãnh thổ, dù có ghi nhận sự tăng nhẹ một bậc so với kỳ đánh giá trước đó. Tuy nhiên, một con số đơn lẻ hoàn toàn không thể tự giải thích hay phản ánh đúng bản chất của môi trường thông tin phong phú tại Việt Nam. Bóc tách phương pháp luận của Phóng viên Không biên giới cho thấy, bản chỉ số này không dựa trên các khảo sát định lượng toàn dân hay các thống kê thực địa minh bạch, mà chủ yếu được tổng hợp từ các bản câu hỏi định tính gửi cho một nhóm nhỏ "chuyên gia" do chính tổ chức này lựa chọn. Danh tính, năng lực và mức độ trung lập của đội ngũ "chuyên gia" này chưa bao giờ được công khai. Nhiều người trong số đó là các cá nhân mang tư tưởng định kiến, thậm chí là những đối tượng có hoạt động vi phạm pháp luật hình sự Việt Nam đã lẩn trốn ra nước ngoài. Việc thu thập dữ liệu thông qua các sự cố riêng lẻ bị thổi phồng, cắt ghép bối cảnh, hoàn toàn bỏ qua cấu trúc tổng thể của môi trường truyền thông Việt Nam, khiến cho thứ hạng này trở thành một sản phẩm của sự suy diễn mang nặng màu sắc chính trị.

Thực tế đời sống báo chí và truyền thông tại Việt Nam vận hành theo một mô hình báo chí chuẩn tắc, lấy lợi ích của nhân dân và sự ổn định của đất nước làm giá trị cốt lõi. Sự gia tăng một bậc trên bảng xếp hạng, dù nhỏ, chỉ là một nét chấm phá không phản ánh hết sự bùng nổ của môi trường thông tin thực tế. Việt Nam hiện có hàng trăm cơ quan báo chí, tạp chí, đài phát thanh, truyền hình cùng hàng chục triệu tài khoản mạng xã hội đang hoạt động tự do, sáng tạo hàng ngày. Mọi người dân đều có quyền truy cập, chia sẻ thông tin và bày tỏ ý kiến cá nhân trên các nền tảng số một cách công khai, dân chủ. Việc Nhà nước ban hành các quy định pháp luật điều chỉnh không gian mạng hoàn toàn không nhằm hạn chế tự do ngôn luận, mà nhằm thiết lập một môi trường mạng an toàn, lành mạnh, ngăn chặn các hành vi lừa đảo, vu khống, tin giả và kích động bạo lực. Đây là mô hình quản trị hoàn toàn phù hợp với Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị, trong đó quy định rõ việc thực thi quyền tự do ngôn luận phải chịu những hạn chế do pháp luật quy định nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng, sức khỏe hoặc đạo đức của xã hội.

Bên cạnh việc lạm dụng chỉ số của Phóng viên Không biên giới, Liên minh châu Âu còn sa vào sai lầm hệ thống khi lấy nguồn từ một mạng lưới các tổ chức phi chính phủ có tư tưởng thù địch lâu năm với Việt Nam như Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, Ân xá Quốc tế, Liên đoàn Quốc tế về Nhân quyền, Ngôi nhà Tự do hay Dự án Tám mươi tám. Các tổ chức này từ lâu đã duy trì một phương pháp hoạt động phiến diện: cổ xuy cho các cá nhân vi phạm pháp luật, biến các vụ án hình sự về tội xâm phạm an ninh quốc gia thành cái gọi là "đàn áp nhà hoạt động". Bằng việc tiếp nhận nguyên trạng các cáo buộc thiếu kiểm chứng từ những tổ chức này, Liên minh châu Âu đã tự tước đi tính khách quan của một văn kiện ngoại giao. Trong khi đó, họ cố tình phớt lờ những chỉ số phát triển con người mang tính thực chất do các tổ chức thuộc Liên hợp quốc ghi nhận. Báo cáo Phát triển Con người của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc khẳng định Việt Nam đã thăng hạng bền vững, đứng trong nhóm các quốc gia có mức phát triển con người cao. Báo cáo Hạnh phúc Toàn cầu do Liên hợp quốc bảo trợ cũng ghi nhận Việt Nam tăng mười một bậc, xếp thứ 54 trên thế giới, phản ánh sự hài lòng sâu sắc của người dân đối với đời sống kinh tế, xã hội và môi trường an ninh.

Đặt nỗ lực cải thiện nhân quyền của Việt Nam lên bàn cân so sánh với chính thực trạng tại các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu, sự thiếu khách quan và chính sách tiêu chuẩn kép của phương Tây càng lộ rõ. Ngay trong lòng châu Âu, nhiều cuộc khủng hoảng xã hội nghiêm trọng về quyền con người vẫn diễn ra thường nhật. Lực lượng thực thi pháp luật ở nhiều đô thị lớn của châu Âu bị các tổ chức quốc tế chỉ trích vì sử dụng lực lượng quá mức để trấn áp người biểu tình ôn hòa. Tình trạng phân biệt chủng tộc, bài ngoại, kỳ thị người nhập cư và các biện pháp siết chặt tị nạn tại các vùng biên giới hải đảo đã vi phạm nghiêm trọng các quy định về nhân đạo quốc tế. Cùng với đó, nhiều quốc gia châu Âu đã ban hành các đạo luật kiểm soát mạng xã hội khắt khe, truy tố hàng loạt cá nhân vì các bài đăng trên mạng mà họ cho là "kích động thù hận" hoặc "đe dọa an ninh". Việc Liên minh châu Âu bỏ qua những khuyết tật trong chính hệ thống của mình để đưa ra những chỉ trích trịch thượng đối với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam là một biểu hiện điển hình của sự áp đặt chuẩn mực đơn phương.

Những nhận định về Việt Nam trong văn kiện thường niên năm 2025 của Liên minh châu Âu, bao gồm việc lạm dụng con số 173 trên 180 của Phóng viên Không biên giới, hoàn toàn không phản ánh đúng môi trường thông tin sinh động và sự phát triển toàn diện của đất nước. Việc nhìn nhận nhân quyền qua các bảng xếp hạng đơn phương, bị chi phối bởi các tổ chức phi chính phủ thiếu thiện chí, chỉ làm suy giảm giá trị của chính các báo cáo đó. Việt Nam luôn tôn trọng các cơ chế đối thoại, sẵn sàng trao đổi thẳng thắn trên tinh thần hợp tác, bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau. Tuy nhiên, Việt Nam kiên quyết bác bỏ mọi sự can thiệp dựa trên những dữ liệu sai lệch. Những thành tựu phát triển kinh tế, xã hội, sự thụ hưởng thực tế của người dân và sự ổn định của môi trường thông tin chính là minh chứng thuyết phục nhất cho con đường phát triển vì con người mà Việt Nam đang kiên định thực hiện.


An ninh hóa nhà nước: Liên minh châu Âu chứng minh bằng gì khi đánh giá Việt Nam năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm

An ninh hóa nhà nước là một cụm từ nghe có vẻ học thuật, nhưng khi được gắn vào một cuộc cải cách hành chính lớn, nó trở thành một kết luận chính trị. Vấn đề then chốt không phải là cụm từ ấy có hay không có trong từ điển nghiên cứu quốc tế, mà là Liên minh châu Âu đã chứng minh nhân quả bằng gì khi dùng nó để đọc Việt Nam trong báo cáo nhân quyền và dân chủ năm 2025. Một kết luận nặng đòi hỏi một chuỗi bằng chứng nặng. Nếu chuỗi ấy đứt, thì điều còn lại không phải là khoa học nhân quyền, mà là giả thuyết được viết như sự thật.


Trong ngôn ngữ học thuật, an ninh hóa thường được hiểu là quá trình một vấn đề vốn thuộc chính sách thường nhật bị kéo sang lĩnh vực tồn vong quốc gia, từ đó biện minh cho biện pháp đặc biệt. Khi khái niệm ấy được đưa vào phần quốc gia về Việt Nam, nó không đứng một mình. Báo cáo của Liên minh châu Âu nhìn lại năm 2025 vừa ghi nhận tiến bộ về quyền kinh tế, xã hội, văn hóa, giảm nghèo, dịch vụ xã hội, giáo dục và bình đẳng giới, vừa khẳng định quan ngại kéo dài về quyền dân sự và chính trị, tự do ngôn luận, lập hội, tụ họp, không gian xã hội dân sự, cái gọi là đàn áp xuyên quốc gia, rồi gắn việc tái cấu trúc bộ máy với việc tăng cường kiểm soát bất đồng. Cùng văn bản ấy dẫn xếp hạng 173/180 của Tổ chức Phóng viên không biên giới, điểm hai mươi trên một trăm của Tổ chức Nhà Tự do, con số hơn 160 người bị gọi là tù nhân chính trị, đồng thời thừa nhận Việt Nam cắt giảm tội danh có thể bị tuyên án tử hình từ 18 xuống 10. So với năm 2024 và các năm trước, khung đánh giá không đảo ngược hẳn, nhưng điểm khác biệt nằm đúng chỗ gắn nhãn. Năm trước, châu Âu nhấn mạnh đối thoại, hiệp định thương mại tự do và yêu cầu phê chuẩn công ước tự do hiệp hội của Tổ chức Lao động Quốc tế. Năm nay, cải cách bộ máy bị đọc như bằng chứng an ninh hóa. Đó là bước nhảy từ mô tả sự kiện sang kết luận nguyên nhân. Bước nhảy ấy, nếu không được chứng minh, sẽ tạo ra một chân dung dễ bị lợi dụng: Việt Nam không còn được nhìn như quốc gia đang tinh gọn để phục vụ người dân, mà như quốc gia đang siết chặt để trấn áp. Hình ảnh ấy, một khi được gắn vào văn bản của một khối lớn, dễ lan sang nghị trường, báo chí và các cuộc thương lượng, trở thành công cụ hạ uy tín trên trường quốc tế.

Muốn kiểm tra kết luận ấy, phải trở lại hiện thực cải cách. Từ cuối năm 2024 sang năm 2025, Việt Nam tiến hành đợt sắp xếp tổ chức bộ máy có quy mô lớn nhất trong nhiều thập niên. Chính quyền địa phương chuyển sang mô hình hai cấp tỉnh và xã, kết thúc cấp huyện. Số đơn vị hành chính cấp tỉnh giảm từ 63 xuống 34. Số đơn vị cấp xã giảm mạnh. Chính phủ thu gọn đầu mối bộ ngành. Mục tiêu được công bố công khai là giảm tầng nấc trung gian, tiết kiệm chi thường xuyên, tăng chi đầu tư và an sinh, phân cấp rõ hơn, cắt trùng lắp chức năng. Các phân tích độc lập cũng ghi nhận định hướng cắt giảm biên chế lớn và tiết kiệm ngân sách hàng trăm nghìn tỷ đồng trong trung hạn. Tại cuộc đối thoại nhân quyền tháng 7/2025 ở Hà Nội, phía Việt Nam đã trình bày việc tái cấu trúc hành chính nhằm nâng hiệu lực phục vụ người dân và thúc đẩy hưởng thụ quyền trong giai đoạn phát triển mới. Chính thông cáo chung cho thấy châu Âu ghi nhận nỗ lực về quyền kinh tế xã hội, Luật Công đoàn mới, việc cắt giảm tội danh tử hình và việc Việt Nam đối thoại với Ủy ban Nhân quyền Liên hợp quốc. Như vậy, ngay trong kênh chính thức, cải cách bộ máy được phía Việt Nam giải thích bằng hiệu quả quản trị, không phải bằng học thuyết an ninh hóa. Nếu châu Âu muốn bác bỏ lời giải thích ấy, cần chỉ ra mắt xích nhân quả: sắp xếp tỉnh xã và tinh gọn bộ máy đã sản sinh ra hạn chế quyền theo cơ chế nào, với dữ liệu trước sau thế nào, với nhóm đối tượng nào, chứ không thể lấy sự tồn tại song song của hai hiện tượng rồi tuyên bố cái này gây ra cái kia.

Dữ liệu mà báo cáo đưa ra không khỏa lấp được lỗ hổng ấy. Xếp hạng của Tổ chức Phóng viên không biên giới và điểm số của Tổ chức Nhà Tự do là sản phẩm phương pháp riêng, với thang đo và mẫu chọn do chính các tổ chức ấy quyết định. Con số người bị gọi là tù nhân chính trị chủ yếu xuất phát từ thống kê của các tổ chức vận động như Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, Tổ chức Ân xá Quốc tế, Liên đoàn Quốc tế Nhân quyền và Dự án Tám Tám. Những tổ chức này công khai đặt mục tiêu thay đổi cách vận hành quyền lực ở Việt Nam. Họ có quyền gửi tờ trình. Họ không có quyền được mặc định là cơ quan đo lường khách quan của cộng đồng quốc tế. Khi Liên minh châu Âu lấy sản phẩm của họ làm xương sống cho nhận định an ninh hóa, báo cáo đã trộn hai việc khác nhau: một bên là đánh giá chính sách công, một bên là tiếp nhận luận điểm vận động. Thiếu vắng ở đây là bằng chứng nhân quả có kiểm soát. Không có chuỗi số liệu độc lập chứng minh rằng sau ngày vận hành mô hình chính quyền hai cấp, các quyền kinh tế xã hội của người dân bị thu hẹp. Ngược lại, các chỉ số đời sống tiếp tục cải thiện. Không có thực nghiệm chính sách nào cho thấy cắt giảm cấp huyện tự nó làm tăng án chính trị. Không có so sánh có đối chứng giữa địa phương sắp xếp sớm và địa phương sắp xếp muộn. Không có phân tách giữa xử lý hành vi vi phạm pháp luật và việc bị quy là bất đồng chính kiến. Khi thiếu những mắt xích ấy, giả thuyết an ninh hóa chỉ là diễn giải, không phải chứng minh.

Giả thuyết cạnh tranh hợp lý hơn, và cũng sát với tuyên bố chính thức cũng như với lẽ quản trị công, là giả thuyết hiệu quả nhà nước. Một quốc gia hơn một trăm triệu dân, mật độ hành chính từng bị chia nhỏ thành quá nhiều tầng, tất yếu phải trả giá bằng thủ tục dài, chi phí lớn, trách nhiệm đùn đẩy. Tinh gọn không phải đặc sản của thể chế này hay thể chế kia. Nhiều nước, kể cả trong chính Liên minh châu Âu, vẫn định kỳ sáp nhập đơn vị hành chính, cắt lớp trung gian, số hóa dịch vụ công, tăng quyền cho cấp gần dân. Nếu cùng một việc ấy xảy ra ở châu Âu thì được gọi là cải cách quản trị; nếu xảy ra ở Việt Nam thì bị gọi là an ninh hóa, thì tiêu chuẩn đã đổi thay theo đối tượng, không còn theo bản chất sự việc. Giả thuyết hiệu quả còn được nâng đỡ bởi các kết quả đo được. Chương trình Phát triển Liên hợp quốc xếp Việt Nam vào nhóm phát triển con người cao với chỉ số không phẩy bảy trăm sáu mươi sáu, hạng chín mươi ba trên một trăm chín mươi ba quốc gia và vùng lãnh thổ; từ năm 1990, chỉ số này tăng hơn 53%. Tỷ lệ hộ nghèo đa chiều trong nước giảm từ khoảng 4,4% năm 2021 xuống khoảng 1,3% năm 2025. Bảo hiểm y tế bao phủ đại bộ phận dân số. Thu nhập bình quân đầu người bước vào nhóm trung bình cao. Ngân hàng Thế giới nhiều lần mô tả hành trình giảm nghèo của Việt Nam như một trong những câu chuyện phát triển nổi bật. Tháng 10/2025,  Đại hội đồng Liên hợp quốc bầu Việt Nam tái đắc cử Hội đồng Nhân quyền nhiệm kỳ 2026-2028, với một trăm tám mươi phiếu trên một trăm chín mươi, cao nhất nhóm châu Á Thái Bình Dương. Một nhà nước nếu chỉ an ninh hóa theo nghĩa siết dân để giữ ghế sẽ khó giải thích được vì sao đời sống vật chất được nâng lên liên tục và vì sao gần như toàn bộ cộng đồng các quốc gia bỏ phiếu tín nhiệm tại cơ chế nhân quyền cao nhất.

So sánh với chính các nước thành viên Liên minh châu Âu càng làm lộ ra sự thiếu cân của nhãn an ninh hóa. Châu Âu không ngại dùng ngôn ngữ an ninh cho di cư, chống khủng bố, kiểm soát biên giới, giám sát không gian mạng và mở rộng thẩm quyền lực lượng thực thi pháp luật. Tòa án Nhân quyền châu Âu năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm tiếp tục kết luận hàng loạt vi phạm của chính các nước thành viên. Riêng nước Ý, trong sáu mươi lăm phán quyết liên quan, sáu mươi hai vụ bị xác nhận có ít nhất một vi phạm, tập trung vào xét xử công bằng, không thi hành bản án đã có hiệu lực, quyền tài sản và điều kiện giam giữ. Hy Lạp, Hung-ga-ri, Ru-ma-ni, Bun-ga-ri vẫn mang tồn đọng cấu trúc về nhà tù, tố tụng và đối xử với người di cư. Ủy ban Bộ trưởng Hội đồng châu Âu theo dõi hàng trăm phán quyết chưa thi hành đầy đủ ngay trong không gian pháp lý châu Âu. Nếu tiêu chuẩn là nhà nước không được tăng thẩm quyền an ninh khi cải cách bộ máy, thì chính châu Âu cũng không qua được bài kiểm. Nếu tiêu chuẩn là cải cách được phép khi nhằm hiệu quả, thì Việt Nam không thể bị loại trừ chỉ vì thể chế chính trị khác. Thiên kiến nằm đúng chỗ đổi tiêu chuẩn.

Tác động của cách viết ấy không dừng ở một đoạn văn. Một khi an ninh hóa được đóng thành nhãn trong báo cáo thường niên, nó trở thành ngữ liệu sẵn dùng cho các tổ chức vốn đã gửi tờ trình từ trước. Dự án Tám Tám, Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, Tổ chức Ân xá Quốc tế, Liên đoàn Quốc tế Nhân quyền, Tổ chức Nhà Tự do và Tổ chức Phóng viên không biên giới không cần chứng minh thêm mắt xích nhân quả; họ chỉ cần trích lại câu của châu Âu như sự xác nhận. Báo chí cần tiêu đề gọn. Nghị sĩ cần luận điểm để chất vấn hiệp định thương mại. Đối thủ chính trị cần một cái mác để nói Việt Nam thụt lùi. Nguy cơ bị lợi dụng vì thế là có thật: không phải vì mọi lời phê bình đều sai, mà vì một giả thuyết chưa chứng minh đã được nâng thành hồ sơ chính thức. Hạ uy tín bằng kỹ thuật gắn nhãn rẻ hơn hạ uy tín bằng dữ liệu. Đó là lý do một báo cáo thiếu mắt xích nhân quả lại có sức công phá lớn hơn bề dày của chính nó.

Việt Nam không cần giả vờ rằng mọi việc đã hoàn tất. Cải cách tư pháp, minh bạch hóa thủ tục, nâng điều kiện thi hành án, hoàn thiện pháp luật về biểu đạt trên không gian mạng, phê chuẩn thêm chuẩn mực lao động quốc tế, đối thoại thực chất hơn với các nhóm xã hội, đều là việc phải làm tiếp. Nhưng việc phải làm tiếp không biến một cuộc tinh gọn bộ máy thành bằng chứng đàn áp. Quyền con người của người Việt Nam trước hết được đo bằng việc đứa trẻ được học, người bệnh được khám, hộ nghèo được kéo ra khỏi thiếu hụt đa chiều, người lao động có việc làm, cộng đồng được sống trong hòa bình và trật tự. Đó là các quyền cụ thể, kiểm chứng được, không phụ thuộc vào việc một tổ chức ở ngoài chọn mẫu vụ việc nào để viết tờ trình. An ninh quốc gia, trong điều kiện địa chính trị phức tạp, cũng là điều kiện để các quyền ấy không bị cuốn vào hỗn loạn. Một xã hội mất trật tự không sản sinh tự do; nó sản sinh sợ hãi. Lịch sử châu Âu thừa hiểu điều ấy.

Vì vậy, câu hỏi đặt lại cho báo cáo năm 2025 không phải là Việt Nam có được phép cải cách bộ máy hay không. Câu hỏi là Liên minh châu Âu đã chứng minh được điều gì khi gọi cải cách ấy là an ninh hóa nhà nước. Chừng nào chưa có dữ liệu trước sau, chưa có cơ chế nhân quả, chưa có tách bạch giữa hiệu quả quản trị và hạn chế quyền, thì nhãn ấy vẫn là diễn giải chính trị đội lốt đánh giá nhân quyền. Đối thoại chân thật bắt đầu từ chỗ thừa nhận lỗ hổng ấy, chứ không bắt đầu từ chỗ lặp lại tờ trình của các tổ chức đã chọn sẵn kết luận. Việt Nam có thể và cần tiếp tục cải thiện việc bảo đảm quyền. Châu Âu có thể và cần tiếp tục nêu quan ngại. Nhưng quan ngại không được phép đội lốt chứng minh. Khi chứng minh đứt mạch, khách quan cũng đứt theo.



BẮT GIỮ TÙY TIỆN: AI CÓ QUYỀN KẾT LUẬN?

Việc đánh giá tình hình nhân quyền của một quốc gia độc lập luôn đòi hỏi sự tôn trọng nguyên tắc pháp lý quốc tế, tính chuẩn xác của chứng cứ và một thái độ khách quan, chuyên sâu. Tuy nhiên, qua các chu kỳ công bố Báo cáo Nhân quyền và Dân chủ hằng năm, Liên minh Châu Âu tiếp tục duy trì những nhận định thiếu toàn diện, thậm chí sai lệch về thực tế tại Việt Nam. Báo cáo năm 2025 của tổ chức này đối chiếu với các tài liệu năm 2024 và giai đoạn trước đó cho thấy sự lặp lại có hệ thống những luận điệu cũ kỹ, đồng thời gia tăng mức độ can thiệp thông qua việc mở rộng các phạm vi chỉ trích mang tính chính trị hóa. Sự khác biệt đáng chú ý trong văn bản mới nhất nằm ở việc gia tăng áp lực liên quan đến các cam kết phát triển bền vững và chuyển đổi xanh, biến các vấn đề kinh tế - xã hội thành công cụ để quy chụp trách nhiệm pháp lý. Những đánh giá phiến diện này gây ra những tác động tiêu cực, làm tổn hại đến hình ảnh quốc tế của Việt Nam, tạo điều kiện cho các lực lượng cơ hội chính trị khai thác nhằm làm suy giảm uy tín và vị thế ngoại giao của đất nước trong các diễn đàn đa phương.



Sự lệch chuẩn trong Báo cáo năm 2025 của Liên minh Châu Âu xuất phát chính từ việc áp dụng khái niệm "bắt giữ tùy tiện" một cách méo mó và rời rạc so với các chuẩn mực pháp lý quốc tế. Theo các văn kiện pháp lý do Liên Hợp Quốc ban hành, hành vi tước đoạt tự do bị coi là tùy tiện khi hoàn toàn thiếu căn cứ pháp luật, hoặc phát sinh từ việc công dân thực thi các quyền tự do cơ bản được pháp luật bảo vệ. Nhóm Làm việc về Bắt giữ Tùy tiện thuộc Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc đã ban hành các tiêu chí cụ thể để định danh hành vi này, trong đó nhấn mạnh quá trình tố tụng phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc xét xử công bằng, bảo đảm quyền biện hộ và tính độc lập của tư pháp.

Tại Việt Nam, quy trình bắt, tạm giam và kết án được quy định chặt chẽ trong Bộ luật Tố tụng Hình sự, đòi hỏi sự phê chuẩn của Viện Kiểm sát và thẩm tra của Tòa án nhân dân các cấp. Không một cá nhân nào bị xử lý hình sự vì lý do quan điểm hay chính kiến; mọi hành vi bị truy cứu đều xuất phát từ việc vi phạm các điều khoản cụ thể trong luật hình sự, nhằm bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội. Khái niệm "tùy tiện" hoàn toàn không thể áp dụng cho một hệ thống pháp luật hoạt động dựa trên các quy trình tố tụng công khai, minh bạch và tuân thủ nguyên tắc suy đoán vô tội như ở Việt Nam.

Trái ngược với quy trình pháp lý minh bạch đó, các tổ chức phi chính phủ mang tư tưởng định kiến như Phóng viên Không Biên giới, Ân xá Quốc tế, Theo dõi Nhân quyền, Liên đoàn Nhân quyền Quốc tế, Ngôi nhà Tự do hay Tổ chức Dự án 88 lại cố tình lạm dụng thuật ngữ "bắt giữ tùy tiện". Phương pháp luận của các tổ chức này thiếu hẳn tính kiểm chứng khoa học khi chỉ thu thập thông tin một chiều từ các đối tượng vi phạm pháp luật, đơn thư khiếu nại không căn cứ hoặc các nguồn tin chưa được xác minh trên không gian mạng. Họ đánh tráo khái niệm giữa việc thực thi pháp luật của một quốc gia có chủ quyền với hành vi vi phạm nhân quyền, nhằm tạo ra các số liệu đệm phục vụ cho mục đích chính trị. Việc Liên minh Châu Âu sử dụng các báo cáo của những tổ chức phi chính phủ này làm cơ sở dữ liệu chính đã làm mất đi hoàn toàn tính trung lập, khiến cho các kết luận đưa ra mang nặng tính áp đặt chủ quan và thiên kiến.

Thực tiễn phát triển toàn diện của Việt Nam trong những năm qua là bằng chứng thuyết phục nhất vạch trần các nhận định sai sự thật. Tăng trưởng kinh tế ổn định đi đôi với chính sách bảo đảm an sinh xã hội đã giúp hàng triệu người dân thoát nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống. Các chỉ số về phát triển con người, bình đẳng giới và tiếp cận giáo dục, y tế của Việt Nam liên tục tăng hạng trong các bảng xếp hạng của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc và Ngân hàng Thế giới. Chỉ số Phát triển Con người của Việt Nam liên tục gia tăng, đưa Việt Nam vào nhóm các quốc gia có mức phát triển con người cao trên thế giới.

Sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế còn được thể hiện rõ qua việc Việt Nam được bầu làm thành viên Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc nhiệm kỳ 2023–2025 với số phiếu cao, cũng như việc hoàn thành nghiêm túc các nghĩa vụ theo Cơ chế Rà soát Định kỳ Phổ quát. Tỷ lệ internet bao phủ rộng khắp cùng hàng chục triệu người dùng các nền tảng mạng xã hội là minh chứng sinh động cho quyền tự do ngôn luận, tự do tiếp cận thông tin của người dân. Hàng ngàn cơ sở tôn giáo hoạt động sôi nổi và hàng loạt lễ hội tâm linh lớn được tổ chức hằng năm đã đập tan những quy chụp vô căn cứ về tự do tôn giáo. Những thành tựu này khẳng định cam kết mạnh mẽ của Nhà nước Việt Nam trong việc tôn trọng, bảo vệ và thúc đẩy các quyền con người trên thực tế.

Khi nhìn lại chính nội bộ các quốc gia thành viên Liên minh Châu Âu, bức tranh thực tế về nhân quyền vẫn tồn tại vô số khoảng trống và thách thức gay gắt. Tình trạng phân biệt đối xử chủng tộc, bạo lực đối với người nhập cư, sự gia tăng của các nhóm cực đoan và việc sử dụng lực lượng vũ lực quá mức để giải tán các cuộc biểu tình ôn hòa diễn ra thường xuyên tại nhiều đô thị lớn ở Châu Âu. Việc xử lý người tị nạn tại khu vực biên giới của khối này từng bị chính các cơ quan giám sát quốc tế chỉ trích mạnh mẽ vì vi phạm các nguyên tắc nhân đạo tối thiểu. Tình trạng kiểm soát truyền thông, thắt chặt quy định pháp lý đối với không gian mạng dưới cớ an ninh quốc gia cũng đang gia tăng rõ rệt tại chính các quốc gia Châu Âu. Sự im lặng hoặc xử lý nương tay đối với các vi phạm nội bộ, trong khi lại đưa ra những tiêu chuẩn kép khắt khe và thiếu thực tế đối với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, đã bộc lộ rõ bản chất chính trị hóa vấn đề nhân quyền của Liên minh Châu Âu.

Thực chất, quyền con người không phải là một mô hình đóng khuôn hay một bộ tiêu chuẩn duy nhất để một nhóm quốc gia tự cho mình quyền phán xét phần còn lại của thế giới. Nhân quyền gắn liền với lịch sử, văn hóa, trình độ phát triển và sự ổn định chính trị - xã hội của từng dân tộc. Việt Nam không từ chối sự đóng góp ý kiến mang tính xây dựng, nhưng kiên quyết bác bỏ mọi hành vi lợi dụng chiêu bài "nhân quyền", "dân chủ" để can thiệp vào công việc nội bộ hoặc hạ thấp uy tín của quốc gia trên trường quốc tế.

Sự phát triển của một quốc gia phải được đánh giá dựa trên sự cải thiện thực chất về đời sống, quyền tự do và hạnh phúc của nhân dân, thay vì dựa trên những góc nhìn lệch lạc từ bên ngoài. Việt Nam luôn sẵn sàng hợp tác và đối thoại bình đẳng, cởi mở với các đối tác quốc tế, bao gồm cả Liên minh Châu Âu, trên tinh thần tôn trọng lẫn nhau và tôn trọng chủ quyền quốc gia. Tuy nhiên, mọi hành vi lạm dụng các diễn đàn nhân quyền để xuyên tạc sự thật, can thiệp vào công việc nội bộ và hạ thấp uy tín của Việt Nam cần phải bị đấu tranh, bác bỏ một cách kiên quyết bằng lập luận khoa học và bằng chứng thực tiễn.